បទវិភាគ៖ តើយើងគួរជ្រើសរើសការបញ្ចប់សង្គ្រាមដោយសង្គ្រាម ឬដោយការចរចា?

សង្គមមនុស្សបានជជែកវែកញែកជាយូរមកហើយថាតើសង្គ្រាមអាច   និងគួរប្រើដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះឬអត់។ ខណៈពេលដែលជ័យជម្នះផ្នែកយោធាអាចបង្កើតលទ្ធផលច្បាស់លាស់ ជារឿយៗ វាបរាជ័យក្នុងការដោះស្រាយការទាមទារខាងនយោបាយ សង្គម ឬសេដ្ឋកិច្ចដែលនាំឱ្យមានសង្គ្រាមតាំងពីដំបូងនោះ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការចរចាផ្តល់នូវយន្តការអហិង្សាសម្រាប់ដោះស្រាយជម្លោះ ប៉ុន្តែអាចតម្រូវឱ្យមានការសម្របសម្រួលដែលភាគី​ប្រយុទ្ធចាត់ទុកថាមិនអាចទទួលយកបាននៅពេលដំបូង។ ក្នុងអត្ថបទនេះវិភាគប្រសិទ្ធភាពទាក់ទងនៃការបញ្ចប់សង្គ្រាមតាមរយៈមធ្យោបាយយោធា ថ្លឹងថ្លែងជាមួយការបញ្ចប់​សង្គ្រាមតាមរយៈការចរចា ដោយពិចារណាលើលទ្ធផលប្រវត្តិសាស្ត្រ   និងទ្រឹស្តីកសាងសន្តិភាព។

តក្កវិជ្ជាស្ដីអំពីការបញ្ចប់សង្គ្រាមដោយសង្គ្រាម

​ការបញ្ចប់សង្គ្រាមតាមរយៈកម្លាំងយោធាពឹងផ្អែកលើជំនឿថាជ័យជម្នះដ៏រឹមាំបង្កើតសណ្តាប់ធ្នាប់យូរអង្វែង។ អ្នកទ្រឹស្តីប្រាកដនិយមអះអាងថាសន្តិសុខកើតឡើងនៅពេលដែលទំនាក់ទំនងអំណាចត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងច្បាស់លាស់ (Morgenthau, 1948)។ ឧទាហរណ៍ដែលត្រូវបានលើកឡើងជាញឹកញាប់រួមមាន៖

• សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជាសង្គ្រាមមួយដែលមានការចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ​របស់មហាអំណាចអ័ក្ស(Axis powers)[1]បានបញ្ចប់អរិភាពទ្រង់ទ្រាយធំនៅអឺរ៉ុប   និងអាស៊ី។
• សង្គ្រាមស៊ីវិលសហរដ្ឋអាម៉េរិក ដែលជ័យជម្នះរបស់សហភាពបានលុបបំបាត់ទាសភាពជាផ្លូវការ    និងរក្សារដ្ឋអាម៉េរិក(the American state)។

គុណសម្បត្តិនៃការបញ្ចប់សង្គ្រាមតាមរយៈជ័យជម្នះយោធា

១.លទ្ធផលច្បាស់លាស់    និងអាចអនុវត្តបាន ពោលគឺភាគីដែលឈ្នះអាចដាក់លក្ខខណ្ឌនយោបាយនានាដែលខ្លួនចង់បាន។

២.ការបញ្ឈប់អរិភាពភ្លាមៗ ពោលគឺការបរាជ័យជារឿយៗធ្វើឱ្យសមត្ថភាពរបស់សត្រូវក្នុងការប្រយុទ្ធចុះខ្សោយ។

៣. ការទប់ស្កាត់ ពោលគឺជ័យជម្នះដ៏រឹងមាំអាចការពារការឈ្លានពានបានក្នុងពេលមួយយ៉ាងឆាប់។

ដែនកំណត់នៃការបញ្ចប់សង្គ្រាមដោយសង្គ្រាម

ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ការស្រាវជ្រាវបង្ហាញពីគុណវិបត្តិមួយចំនួននៃ​ការបញ្ចប់សង្គ្រាមដោយសង្គ្រាមឬកម្លាំងយោធា៖

•ការកើតឡើងវិញ៖ ប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលកើតឡើងវិញក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ នៅពេលដែលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយកម្លាំង (Walter, 2002)។

•ការចំណាយមនុស្ស៖ ការកើនឡើងនូវជម្លោះខាងយោធាឬសង្គ្រាមបង្កើនឱ្យមានអ្នកស្លាប់   និងអ្នករបួស    និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ។

•បុព្វហេតុនៃការឈឺចាប់ ឬការទាមទារមិនទាន់ដោះស្រាយ៖ ដំណោះស្រាយយោធាកម្រនឹងដោះស្រាយវិសមភាពជាប្រព័ន្ធបានណាស់។

ដូច្នេះ សង្គ្រាមអាចបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធបាន ប៉ុន្តែជារឿយៗបរាជ័យក្នុងការបង្កើតសន្តិភាពយូរអង្វែង។

ការបញ្ចប់សង្គ្រាមតាមរយៈការចរចា

ការចរចាមានគោលបំណងដោះស្រាយមូលហេតុឫសគល់ខាងនយោបាយនៃជម្លោះ។ នៅក្នុងទ្រឹស្តីដោះស្រាយជម្លោះ សន្តិភាពប្រកបដោយចីរភាពតម្រូវឱ្យមានការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធស្ថាប័ននយោបាយឡើងវិញ ការដោះស្រាយនូវការទាមទារ    និងការបង្កើតការធានាសម្រាប់ក្រុមជនភាគតិចឬក្រុមទន់ខ្សោយ (Galtung, 1969; Doyle & Sambanis, 2006)។

គុណសម្បត្តិនៃការដោះស្រាយជម្លោះដោយការចរចា

១.ការដោះស្រាយមូលហេតុមូលដ្ឋាន ពោលគឺការចរចាអនុញ្ញាតឱ្យមានការដោះស្រាយបណ្តឹងឬការទាមទារដោយបើកចំហ។

២.ភាពស្របច្បាប់ឬធម្មានុរូបភាព ពោលគឺ កិច្ចព្រមព្រៀងនានា​មានស្ថិរភាពជាងនៅពេលដែលភាគីនានាប្តេជ្ញាចិត្តដោយស្ម័គ្រចិត្ត។

៣.ការចំណាយមនុស្ស   និងសេដ្ឋកិច្ចទាប ពោលគឺ ការចរចាជៀសវាងការពង្រីកសង្គ្រាម​បំផ្លិចបំផ្លាញ។

៤.អភិបាលកិច្ចប្រកបដោយបរិយាបន្ន ពោលគឺ កិច្ចព្រមព្រៀងនានា​ដែលបានចរចាជារឿយៗរួមមានការចែករំលែកអំណាច ឬកំណែទម្រង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

• ឧទាហរណ៍រួមមាន៖
• កិច្ចព្រមព្រៀងថ្ងៃសុក្រល្អ/The Good Friday Agreement (ឆ្នាំ១៩៩៨) ដែលបញ្ចប់ជម្លោះរាប់ទសវត្សរ៍នៅអៀរឡង់ខាងជើង។
• កិច្ចព្រមព្រៀង Camp David/The Camp David Accords (ឆ្នាំ១៩៧៨) ដែលកាត់បន្ថយលទ្ធភាពនៃសង្គ្រាមរវាងអេហ្ស៊ីប   និងអ៊ីស្រាអែល។
• កិច្ចព្រមព្រៀង Dayton/The Dayton Agreement (ឆ្នាំ១៩៩៥) ដែលបញ្ឈប់សង្គ្រាមបូស្នៀ(the Bosnian War​)។

បញ្ហាប្រឈមនៃសន្តិភាពដែលបានតាមរយៈការចរចា

• អ្នកបំផ្លាញដំណើរការសន្តិភាព៖ ក្រុមប្រដាប់អាវុធអាចបដិសេធការសម្របសម្រួល (Stedman, 1997)។
• អសមាមាត្រនៃអំណាច៖ ភាគីខ្លាំងជាងអាចកេងប្រវ័ញ្ចគូប្រជែងដែលខ្សោយជាង។
• ការអនុវត្តផុយស្រួយ៖ កិច្ចព្រមព្រៀងនានា​តម្រូវឱ្យមានការត្រួតពិនិត្យ   និងការគាំទ្រពីអន្តរជាតិ។

ការវិភាគប្រៀបធៀប៖ តើអ្វីផលិតសន្តិភាពប្រកបដោយចីរភាព?

ការស្រាវជ្រាវក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងតាមរយៈការចរចាបង្កើតសន្តិភាពប្រកបដោយចីរភាពរយៈពេលយូរជាងជ័យជម្នះដោយយោធា ជាពិសេសនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល។ ការសិក្សាមួយដោយ Fortna (2004) បង្ហាញថា កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពដែលគាំទ្រដោយស្ថាប័នរឹងមាំ កាត់បន្ថយឱកាសនៃការកើតឡើងវិញនៃជម្លោះរហូតដល់៨០%។ ផ្ទុយទៅវិញ ជ័យជម្នះដោយយោធាសុទ្ធសាធបង្ក្រាបអំពើហិង្សាបានជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែជារឿយៗបានបន្សល់ទុកឱ្យការអាក់អន់ចិត្តមិនទាន់ដោះស្រាយ។

នៅក្នុងសង្គ្រាមអន្តររដ្ឋ ជ័យជម្នះតាមរយៈយោធាដ៏រឹងមាំ​អាចមានប្រសិទ្ធភាពជាងសង្គ្រាមស៊ីវិល ប៉ុន្តែសូម្បីតែក្នុងករណីនេះក៏ដោយ ក៏សន្តិភាពរយៈពេលវែងអាស្រ័យ​លើការទូតក្រោយសង្គ្រាម ការកសាងឡើងវិញ    និងការកសាងស្ថាប័ន (Ikenberry, 2001)។ ការកសាងឡើងវិញនូវប្រទេសអាល្លឺម៉ង់    និងជប៉ុនបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បង្ហាញថា ជ័យជម្នះខ្លួនវាមិនបានបង្កើតសន្តិភាពបានទេ។ ការកសាងឡើងវិញខាងនយោបាយ   និងសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នោះទេទើបអាចបង្កើតសន្តិភាពពិតប្រាកដបាន​។ សរុបមក យើងអាចនិយាយបានថា សង្គ្រាមអាចបញ្ចប់សង្គ្រាម, ការចរចាអាចបញ្ចប់មូលហេតុនៃសង្គ្រាម។

ការពិចារណាខាងសីលវិជ្ជា

​ទស្សនវិទូសីលធម៌អះអាងថា សង្គ្រាមដែលជាវិធីសាស្ត្រមួយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះ បាន ដោយលើកឡើងនូវបញ្ហាខាងសីលធម៌នានាដូចខាងក្រោម៖

•ទ្រឹស្តីសង្គ្រាមយុត្តិធម៌ (Aquinas, Walzer) តម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់សង្គ្រាមជាជម្រើសចុងក្រោយបំផុត។

•ក្តីបារម្ភផ្នែកមនុស្សធម៌ សង្កត់ធ្ងន់លើមអប្បបរមានីយកម្មនៃទុក្ខវេទនា ដែលពេញចិត្តការចរចាជាងការប្រើកម្លាំង។

•ទស្សនវិស័យផ្អែកលើសិទ្ធិ អះអាងថា ការបង្ខិតបង្ខំដោយកម្លាំងមិនបង្កើតលទ្ធផលស្របច្បាប់ឬយុត្តិធម៌ទេ។ ការចរចាគោរពជីវិតមនុស្ស   និងស្វ័យភាពតាមរបៀបនានា​ដែលសង្គ្រាមមិនអាចធ្វើបាន។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

ពេលខ្លះសង្គ្រាមអាចមានភាពចាំបាច់ក្នុងការប្រើប្រាស់ដើម្បីបញ្ឈប់ការឈ្លានពានឬដើម្បីការពារប្រជាជន ប៉ុន្តែវាកម្រនឹងបង្កើតសន្តិភាពដែលមានស្ថិរភាពដោយខ្លួនឯងណាស់។ ការចរចាផ្តល់នូវវិធីសាស្រ្តសម្រាប់ការដោះស្រាយជម្លោះបានរយៈពេលយូរ    និងការការពារប្រកបដោយសីលធម៌ ពីព្រោះវាដោះស្រាយបញ្ហានយោបាយ សង្គម    និងវប្បធម៌ជាមូលដ្ឋានបាន។

ដូច្នេះ ខណៈពេលដែលសង្គ្រាមអាចបញ្ចប់អំពើហិង្សាបាន ការចរចាគឺជាវិធីសាស្ត្រដ៏ល្អប្រសើរសម្រាប់បញ្ចប់ជម្លោះតាមរបៀបប្រកបដោយចីរភាព យុត្តិធម៌    និងសន្តិភាព។ ដំណើរការសន្តិភាពដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមិនត្រឹមតែពឹងផ្អែកលើសមរភូមិតែមួយមុខប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែពឹងផ្អែកលើការទូត ការផ្សះផ្សា    និងការកសាងស្ថាប័នបន្ទាប់ពីបានឈប់ការប្រយុទ្ធគ្នា។

យោងតាមខ្លឹមសារ   និងការបកស្រាយខាងលើនេះ ខ្ញុំគិតថា ជម្លោះប្រដាប់អាវុធអំពីបញ្ហាព្រំដែន​រវាងកម្ពុជា   និងថៃក៏ត្រូវតែដោះស្រាយដោយសន្តិវិធី តាមរយៈការចរចា   និងយន្តការអន្តរជាតិនានាដែរ។ បើមិនដូច្នោះទេ ជាតិសាសន៍ទាំងពីរនេះនឹងនៅតែ​ចាត់ទុកគ្នាជាសត្រូវសួពូជ   និងធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងគ្នាតជំនាន់ ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ អ្នករងរបួស    និងការខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិនៃ​ប្រជាជន   និងរដ្ឋនៃប្រទេសទាំងពីរដោយចៀសមិនរួច    និងមិនអាចរកច្រកចេញបានដោយរលូនបានឡើយ៕

ដោយ៖ បណ្ឌិត ឈត ប៊ុនថង អ្នកជំនាញទស្សនវិជ្ជា

---

[1] Axis powers (មហាអំណាចអ័ក្សឬស្នូល) សំដៅដល់ប្រទេសមហាអំណាចចំនួនបី គឺអាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី និងជប៉ុន ដែលមានគោលដៅរួមគ្នាដូចជា៖ ការពង្រីកទឹកដីរបស់ពួកគេ,ការបង្កើតការគ្រប់គ្រងផ្តាច់ការឬហ្វាស៊ីសនិយម, ការប្រឈមនឹងតុល្យភាពអំណាចសកលដែលគ្របដណ្ដប់ដោយលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យលោកខាងលិចនិងសហភាពសូវៀត។ ប្រទេសនីមួយៗមានមហិច្ឆតារៀងៗខ្លួន៖ អាល្លឺម៉ង់ ចង់បានការត្រួតត្រានៅអឺរ៉ុប។ អ៊ីតាលី ចង់ស្វែងរករចនាបថរ៉ូម៉ាំងថ្មី។ ជប៉ុន មានបំណងគ្រប់គ្រងអាស៊ីបូព៌ានិងប៉ាស៊ីហ្វិក។