បទវិចារណកថា៖ «អំណួត» ជាអន្ទាក់ផ្លូវចិត្តនិងជាផ្លូវឆ្ពោះទៅរកការដួលរលំ

នៅលើលោកនេះ មនុស្សម្នាក់ៗតែងតែប្រាថ្នាចង់បានភាពជោគជ័យ ចំណេះដឹង ទ្រព្យសម្បត្តិ និងឋានៈបុណ្យស័ក្តិ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលដែលបុគ្គលម្នាក់ៗឈានជើងដល់កំពូលនៃសមិទ្ធផលទាំងនោះ អ្វីដែលជារបាំងដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតដែលតែងតែលបលួចចូលមកគ្រប់គ្រងចិត្តគំនិតរបស់ពួកគេ គឺ «អំណួត»។ អំណួតប្រៀបដូចជាស្រមោលងងឹតមួយ ដែលចាំបំផ្លាញពន្លឺនៃប្រាជ្ញាឬគតិបណ្ឌិត ហើយវាក៏ជា«អន្ទាក់ផ្លូវចិត្ត»ដ៏ធំបំផុត ដែលនាំមនុស្សពីកំពូលនៃភាពរុងរឿង ឱ្យធ្លាក់ចុះមកក្នុងរណ្ដៅនៃបរាជ័យយ៉ាងងាយស្រួលបំផុត។

---

តើអ្វីទៅជា «អំណួត» ពិតប្រាកដ?

​នៅក្នុងនិយាមនៃចិត្តវិទ្យានិងទស្សនវិជ្ជា «អំណួត» មិនមែនគ្រាន់តែជាការសប្បាយចិត្តនឹងអ្វីដែលខ្លួនមាននោះទេ ប៉ុន្តែវាជាសភាពចិត្តដែលវាយតម្លៃខ្លួនឯងខ្ពស់ហួសហេតុពេក រហូតឈានទៅដល់ការមើលស្រាលឬជាន់ឈ្លីអ្នកដទៃ។ វាស្ដែងចេញមកក្រៅតាមរយៈពាក្យសម្ដីក្អេងក្អាង កាយវិការក្រអឺតក្រទម និងឫកពាខ្ពស់ជាងមេឃ។

ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏យើងត្រូវចេះខណ្ឌចែកឱ្យដាច់ពីគ្នារវាងអំណួតទាំងពីរទម្រង់ដែរ គឺអំណួតវិជ្ជមាន (Healthy Pride)និងអំណួតអវិជ្ជមាន (Arrogance /Hubris)។

• អំណួតវិជ្ជមាន គឺជាមោទនភាពនិងសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរដែលកើតចេញពីការគោរពខ្លួនឯង។ វាជាអារម្មណ៍ពេញចិត្តចំពោះសមិទ្ធផលដែលសម្រេចបានដោយញើសឈាមនិងភាពស្មោះត្រង់ ដោយមិនបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ឬមើលស្រាលអ្នកដទៃឡើយ។ វាជាកម្លាំងចិត្តជំរុញឱ្យយើងដើរទៅមុខ។
• អំណួតអវិជ្ជមាន គឺជាអំណួតដែលកើតចេញពី «ភាពអាត្មានិយមនិងការយល់ច្រឡំថាខ្លួនឯងល្អដាច់គេ»។ មនុស្សប្រភេទនេះចូលចិត្តនិយាយតែពីខ្លួនឯង មិនស្ដាប់គំនិតរបស់​អ្នកដទៃ និងមិនងាយទទួលស្គាល់កំហុសរបស់ខ្លួនទេ ពីព្រោះគិតថាខ្លួនឯងល្អឥតខ្ចោះ។

នៅក្នុងទស្សនៈព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជាឫសគល់នៃវប្បធម៌ខ្មែរ អំណួតប្រភេទអវិជ្ជមាននេះត្រូវបានហៅថា «មានះ» (ការប្រកាន់ខ្លួន ការឡើងឫក) ឬ «មទៈ» (ការស្រវឹងនឹងអំណាច ទ្រព្យសម្បត្តិ ឬចំណេះដឹង)។ វាត្រូវបានចាត់ទុកជា «កិលេស» ឬខ្នោះឃ្នាងផ្លូវចិត្តដ៏ក្រាស់ ដែលបិទបាំងមិនឱ្យមនុស្សមើលឃើញការណ៍ពិត និងពន្លឺនៃប្រាជ្ញាឬគតិបណ្ឌិត។

---

រូបភាពឆ្លុះបញ្ចាំង៖ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែងក្នុងសង្គមខ្មែរនិងអន្តរជាតិ

ដើម្បីឱ្យដឹងកាន់តែច្បាស់ថាតើអំណួតបាននិងកំពុងបំផ្លាញមនុស្សនិងស្ថាប័នក្នុងវិស័យអ្វីខ្លះនៅក្នុងពិភពលោកបច្ចុប្បន្ន​ សូមពិនិត្យការបកស្រាយខាងក្រោមនេះ៖

១. វិស័យជំនួញនិងបច្ចេកវិទ្យា (សង្គមអន្តរជាតិ)

​ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកបានបង្ហាញមេរៀនជាច្រើនអំពីការដួលរលំនៃក្រុមហ៊ុនយក្សមួយចំនួនដោយសារតែ«អំណួតសាជីវកម្ម»។ ឧទាហរណ៍ដ៏ច្បាស់ក្រឡែតគឺក្រុមហ៊ុន Nokia ឬ Kodak។ កាលពីអតីតកាល ក្រុមហ៊ុនទាំងនេះជាស្ដេចត្រាញ់ឈរលើកំពូលតារាង ប៉ុន្តែដោយសារតែអំណួត គិតថាខ្លួនឯងខ្លាំងមិនអាចមានអ្នកណាមកដណ្ដើមទីផ្សារបាន និងការមិនព្រមស្ដាប់គំនិតច្នៃប្រឌិតថ្មីៗ ឬការផ្លាស់ប្តូរនៃបច្ចេកវិទ្យាស្មាតហ្វូន និងឌីជីថល បានធ្វើឱ្យក្រុមហ៊ុនទាំងនេះដួលរលំ និងបាត់ឈ្មោះពីទីផ្សារស្ទើរតែទាំងស្រុង។ សភាពបែបនេះស្របនឹងពាក្យស្លោកថា៖ «អំណួតកាន់តែធំ ការដួលរលំក៏កាន់តែមានកម្រិតខ្លាំងដែរ»។

២. វិស័យអប់រំនិងការងារ (ក្នុងសង្គមខ្មែរ)

នៅក្នុងសង្គមខ្មែរបច្ចុប្បន្ន យើងតែងសង្កេតឃើញនិន្នាការមួយចំនួនក្នុងចំណោមអ្នកចេះដឹងឬអ្នកមានឋានៈបុណ្យស័ក្តិមួយចំនួនតូច។ មនុស្សខ្លះ នៅពេលដែលទទួលបានសញ្ញាបត្រខ្ពង់ខ្ពស់ឬឡើងតំណែងធំដុំ តែងតែដំឡើងឫកពា មើលរំលងអ្នកដទៃដែលមានឋានៈទាបជាង ឬមិនព្រមស្ដាប់មតិយោបល់របស់អ្នកនៅក្រោមបង្គាប់។ លទ្ធផលចុងក្រោយ គឺការបាត់បង់មិត្តភក្តិ បាត់បង់ការគោរពស្រឡាញ់ពិតប្រាកដពីមនុស្សជុំវិញខ្លួន ហើយការសម្រេចចិត្តដែលកើតចេញពីអំណួតដោយយល់ថាខ្លួនឯងដឹងសព្វគ្រប់ ជារឿយៗ តែងតែនាំមកនូវកំហុសឆ្គងក្នុងការគ្រប់គ្រងនិងការងារ។

៣. ជីវិតបុគ្គលនិងសិល្បៈ (ការបង្កើតកេរ្តិ៍ឈ្មោះ)

​តារាល្បីៗឬបុគ្គលលេចធ្លោមួយចំនួន ទាំងក្នុងស្រុកនិងក្រៅស្រុក ជារឿយៗបានធ្លាក់កូដឬបាត់បង់ការគាំទ្រក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែមួយប៉ព្រិចភ្នែក ដោយសារតែ «ពាក្យសម្តីអួតអាង» ឬការសម្ដែងឫកពាមើលងាយមហាជន។ ភាពរុងរឿងដែលសាងមកជាច្រើនឆ្នាំ ត្រូវរលាយសាបសូន្យ ពីព្រោះតែចិត្តក្រអឺតក្រទមមួយឆាវ។

៤. វិស័យឌីជីថលនិងបណ្តាញសង្គម (អំណួតបច្ចេកវិទ្យា)

នៅក្នុងយុគសម័យឌីជីថល «អំណួត» បានវិវត្តរូបរាងទៅជាការប្រកួតប្រជែងគ្នាយ៉ាងស្រួចស្រាល់លើពិភពនិម្មិត។ បុគ្គលមួយចំនួនឬអ្នកបង្កើតមាតិកាមួយចំនួនតូច នៅពេលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំង មានអ្នកចុច Like, Share ឬ Follow រាប់លាននាក់ តែងតែកើតកិលេសអំណួតឌីជីថល គិតថាខ្លួនមានឥទ្ធិពលអាចបង្វិលសង្គមបានតាមចិត្ត។ អំណួតប្រភេទនេះ ធ្វើឱ្យពួកគេហ៊ានបង្កើតមាតិកាខុសសីលធម៌ ជេរប្រមាថ វាយប្រហារអ្នកដទៃ ឬបំពុលសង្គម ដើម្បីតែទាញចំណាប់អារម្មណ៍ ដោយភ្លេចគិតថា «ក្បួនដង្ហែតាមអនឡាញ» អាចប្តូរទិសដៅមកកប់ពួកគេវិញក្នុងពេលត្រឹមតែមួយយប់ តាមរយៈការធ្វើពហិការ ឬការលុបឈ្មោះចេញពីពិភពឌីជីថល នៅពេលដែលការណ៍ពិតនិងទង្វើអសីលធម៌ត្រូវបានគេលាតត្រដាង។

៥. វប្បធម៌សម្ភារៈនិយម (អំណួតរូបវន្ត)

ការរីកចម្រើនខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលខ្វះការអប់រំផ្លូវចិត្ត បានរុញច្រានមនុស្សឱ្យធ្លាក់ក្នុងអន្ទាក់នៃ«អំណួតសម្ភារៈ»។ រូបភាពអំណួតនេះស្ដែងចេញតាមរយៈការប្រើប្រាស់សម្ភារៈនិយមហួសហេតុ ឡានទំនើប វីឡាស្កឹមស្កៃ ឬរបស់ប្រេនៗ មិនមែនដើម្បីសេចក្តីត្រូវការពិតប្រាកដនោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីយកមកធ្វើជាឧបករណ៍បង្អួត ឡូយឆាយ និងមើលងាយអ្នកដែលមានជីវភាពខ្សត់ខ្សោយជាងខ្លួន។ មនុស្សដែលចិញ្ចឹមអំណួតដោយសម្ភារៈ តែងតែវាស់វែងតម្លៃមនុស្សលើទំហំទឹកប្រាក់។ នៅពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចជួបវិបត្តិ ឬ​ទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវរលាយសាបសូន្យ អំណួតដែលធ្លាប់ជាខែលការពារចិត្ត ក៏ក្លាយជាអាវុធមុខពីរចាក់ទម្លុះរូបគេឱ្យរងទុក្ខទ្វេដង ដោយសារមិនអាចទទួលយកតថភាពពិតនៃជីវិតដែលគ្មានការស្ងើចសរសើរពីសំបកក្រៅ។

៦. ឥទ្ធិពលអំណាចនិយម (អំណួតឋានៈនិងឥទ្ធិពល)

រូបភាពដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតមួយក្នុងសង្គម គឺអំណួតដែលកើតចេញពី «អំណាចនិយម»។ នៅពេលបុគ្គលម្នាក់ៗទទួលបានបុណ្យស័ក្តិ(អំណាច)ឬខ្សែស្រឡាយរឹងមាំ ពួកគេតែងតែយល់ច្រឡំថា អំណាចនោះស្ថិតស្ថេរអមតៈ រហូតហ៊ានប្រើប្រាស់វាទៅជិះជាន់ បំបិទសិទ្ធិ ឬរំលោភបំពានលើអ្នកទន់ខ្សោយនិងច្បាប់រដ្ឋ។ អំណួតអំណាចធ្វើឱ្យមនុស្សងងឹតភ្នែក មិនព្រមទទួលស្គាល់ការរិះគន់ក្នុងន័យស្ថាបនា និងហ៊ុំព័ទ្ធទៅដោយមនុស្សអែបអបជុំវិញខ្លួន។ ប្រវត្តិសាស្ត្រតែងតែបង្រៀនថា គ្មានអំណាចណាស្ថិតស្ថេររហូតនោះទេ ហើយអ្នកដែលឡើងចុងឈើដោយសារអំណួតអំណាច តែងតែធ្លាក់មកវិញដោយការឈឺចាប់ និងបន្សល់ទុកនូវឈ្មោះអាក្រក់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

---

កំហុសឆ្គងដ៏ធំបំផុត៖ ស្បែកគ្របដណ្តប់លើភាពទន់ខ្សោយ

​អ្នកប្រាជ្ញ លីអូ តុលស្តយ (Leo Tolstoy) ធ្លាប់បានដាស់តឿនថា៖ «មនុស្សដែលមានអំណួតតែងតែចាត់ទុកខ្លួនឯងថាឥតខ្ចោះ។ នេះជាគ្រោះថ្នាក់ចម្បងនៃអំណួត ពីព្រោះវារារាំងភារកិច្ចចម្បងក្នុងជីវិតរបស់មនុស្ស ក្នុងការអភិវឌ្ឍខ្លួនឱ្យក្លាយជាមនុស្សល្អជាងមុន»។

​នៅពេលដែលយើងគិតថាយើងចេះអស់ហើយ ខ្លាំងអស់ហើយ យើងនឹងឈប់រៀនសូត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ក្នុងទម្រង់ចិត្តវិទ្យាស៊ីជម្រៅ«ភាពមានអំណួតនិងភាពក្រអឺតក្រទម គ្រាន់តែជាស្បែកគ្របដណ្តប់លើភាពមិនជឿជាក់លើខ្លួនឯងឬភាពកំសាកញីតែប៉ុណ្ណោះ»។ មនុស្សដែលមានអំណួតខ្លាំង ច្រើនតែជាមនុស្សដែលខ្លាចគេឃើញចំណុចខ្សោយរបស់ខ្លួន ទើបត្រូវប្រើប្រាស់ឫកពាអួតអាងមកធ្វើជាខែលការពារ។

គតិបណ្ឌិត៖ ការបន្ទាបខ្លួនគឺជាអាវក្រោះ

មិនថាវប្បធម៌ខ្មែរ តាមរយៈច្បាប់ស្រី ច្បាប់ប្រុស និងសុភាសិតបុរាណ ឬបរិបទអន្តរជាតិទេ សុទ្ធតែបានព្រមានដូចៗគ្នាថា៖ «អំណួតតែងតែដើរមុនការបំផ្លិចបំផ្លាញ ហើយចិត្តក្រអឺតក្រទមតែងតែដើរមុនការដួលរលំ»។

​កាលណាអំណួតមកដល់ ភាពអាម៉ាស់ក៏មកដល់ដែរ ប៉ុន្តែប្រាជ្ញាញាណឬគតិបណ្ឌិតពិតប្រាកដ តែងតែស្ថិតនៅជាមួយ«ការបន្ទាបខ្លួន»។

ចូរចងចាំថា ទឹកទន្លេដែលជ្រៅ តែងតែហូរស្ងប់ ចំណែកឯទឹកដែលរាក់ តែងតែលាន់ឮខ្លាំង។ មនុស្សដែលមានតម្លៃពិតប្រាកដ មិនចាំបាច់ស្រែកប្រាប់ពិភពលោកថាខ្លួនឯងអស្ចារ្យនោះទេ ប៉ុន្តែតម្លៃរបស់ពួកគេនឹងស្ដែងចេញតាមរយៈទង្វើ សមិទ្ធផល និងភាពទន់ភ្លន់របស់ពួកគេ។ «ការបន្ទាបខ្លួន» មិនមែនជាភាពទន់ជ្រាយឡើយ ប៉ុន្តែវាគឺជាអាវក្រោះការពារខ្លួនដ៏រឹងមាំ និងជាមេដែកទាក់ទាញការគោរពស្រឡាញ់ និងកាលានុវត្តភាពថ្មីៗចូលមកក្នុងជីវិត។

សូមយើងគ្រប់គ្នា ពិនិត្យចិត្តខ្លួនឯងជារៀងរាល់ថ្ងៃ ដកកំទេចអំណួតអវិជ្ជមានចេញ​ ហើយជំនួសមកវិញនូវមោទនភាពវៃឆ្លាត និងសេចក្ដីសុភាពរាបសារ ដើម្បីដើរលើផ្លូវនៃជីវិតប្រកបដោយសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និងចីរភាព។

សេចក្ដីសន្តិដ្ឋាន

«អំណួតអវិជ្ជមាន» មិនមែនជាសញ្ញានៃភាពរឹងមាំឬភាពឥតខ្ចោះនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជា «អន្ទាក់ផ្លូវចិត្ត» និងជាខែលបិទបាំងភាពទន់ខ្សោយ ព្រមទាំងការភ័យខ្លាចក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលតែប៉ុណ្ណោះ។ មិនថានៅក្នុងរង្វង់បុគ្គល វិស័យជំនួញ-បច្ចេកវិទ្យា ពិភពឌីជីថល វប្បធម៌សម្ភារៈនិយម ឬរង្វង់អំណាចនោះឡើយ កាលណា «អំណួតនិងការប្រកាន់ខ្លួន» កើតមានឡើង វានឹងដើរតួជាថ្នាំពុលបំផ្លាញរាល់ការអភិវឌ្ឍ ជំរុញឱ្យមានការសម្រេចចិត្តខុសឆ្គង បំបែកបំបាក់សាមគ្គីភាព និងនាំទៅរក «ការដួលរលំឬការធ្លាក់ចុះយ៉ាងដំណំពីកំពូលនៃភាពរុងរឿង»។

ផ្ទុយទៅវិញ ភាពជោគជ័យ និងតម្លៃពិតប្រាកដរបស់មនុស្សមិនមែនវាស់វែងលើសំបកក្រៅ ឋានៈ ឬការស្រែកប្រាប់ពិភពលោកនោះទេ ប៉ុន្តែវាស្តែងចេញតាមរយៈសមិទ្ធផលពិត និង«ការបន្ទាបខ្លួន»។ គតិបណ្ឌិតនៃការបន្ទាបខ្លួននិងភាពសុភាពរាបសារ មិនមែនជាភាពទន់ជ្រាយឡើយ ប៉ុន្តែវាគឺជា៖

• អាវក្រោះការពារខ្លួនដ៏រឹងមាំ មិនឱ្យធ្លាក់ក្នុងរណ្តៅនៃសេចក្តីប្រមាថ។
• មេដែក ទាក់ទាញការគោរពស្រឡាញ់និងកាលានុវត្តភាពថ្មីៗ។
• ពន្លឺបើកផ្លូវ ឱ្យមនុស្សបន្តរៀនសូត្រ និងអភិវឌ្ឍខ្លួនជាប្រចាំ។

សារដាស់តឿនចុងក្រោយ៖ ដើម្បីរក្សាបាននូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ភាពថ្លៃថ្នូរ និងភាពជោគជ័យប្រកបដោយចីរភាព មនុស្សម្នាក់ៗត្រូវមានស្មារតីភ្ញាក់រលឹកក្នុងការ «ពិនិត្យចិត្តខ្លួនឯងជារៀងរាល់ថ្ងៃ» ដើម្បីជម្រុះចោលនូវកំទេចអំណួតអវិជ្ជមាន ហើយជំនួសមកវិញនូវមោទនភាពដែលមានព្រំដែន និងភាពទន់ភ្លន់ដែលពោរពេញដោយថាមពល។ ចូរធ្វើខ្លួនដូចជា «ទឹកទន្លេដែលជ្រៅ ដែលតែងតែហូរស្ងប់»៕

---

ដោយ បណ្ឌិត ឈត ប៊ុនថង អ្នកជំនាញទស្សនវិជ្ជា និងសមាជិកបម្រុងនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា