បទវិចារណកថា ៖ តើយុត្តិធម៌ពិតជាមានមែនទេនៅលើលោកនេះ?

«យុត្តិធម៌» គឺជាពាក្យដ៏មានអំណាច បរិសុទ្ធ និងជាសំណួរបែបន័យវិទ្យាដ៏ចំណាស់បំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ ចាប់តាំងពីសម័យក្រិកបុរាណរហូតដល់យុគ​សម័យបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល មនុស្សលោកតែងតែស្រែករកយុត្តិធម៌នៅពេលពួកគេរងគ្រោះ និងតែងតែលើកតម្កើងវាជាកំពូលនៃសីលធម៌សង្គម។ ប៉ុន្តែ នៅពេលពិនិត្យមើលតថភាពសង្គមជាក់ស្ដែង ដែលពោរពេញដោយសង្គ្រាម ការជិះជាន់ គម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងការកាត់ក្ដីដែលលំអៀង សំណួរដ៏ចាក់ដោតមួយបានចោទឡើងថា៖ «តើយុត្តិធម៌ពិតជាមានមែនទេនៅលើលោកនេះ? ឬវាគ្រាន់តែជាឧត្តមគតិអរូបី និងជាឧបករណ៍បំភ័ន្តភ្នែកដែលអ្នកខ្លាំងបង្កើតឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងអ្នកខ្សោយ?»

---

​ដើម្បីបកស្រាយសំណួរនេះឱ្យបានហ្មត់ចត់ និងមានលក្ខណៈវិទ្យាសាស្ត្រ យើងត្រូវ​​វិភាគស៊ីជម្រៅតាមរយៈកែវយឹតនៃទស្សនវិជ្ជា តក្កវិជ្ជា នីតិវិទ្យា ច្បាប់ធម្មជាតិ និងវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ។

១. ប្រភពកំណើត មូលហេតុ មូលដ្ឋានគ្រឹះ ភាពចាំបាច់ និងផលប្រយោជន៍នៃយុត្តិធម៌

ដើម្បីយល់ថាដងជញ្ជីងយុត្តិធម៌មានពិតឬទេ ដំបូងបង្អស់យើងត្រូវយល់ពីឫសគល់នៃការកកើតរបស់វាជាមុនសិន។

ក. ប្រភពកំណើតនិងមូលហេតុនៃការបង្កើតយុត្តិធម៌

យុត្តិធម៌មិនមែនជាវត្ថុធាតុដែលធ្លាក់ពីលើមេឃ ឬកើតឡើងដោយឯកឯងក្នុងធម្មជាតិឡើយ។ នៅក្នុងសភាពធម្មជាតិ (State of Nature) ដូចដែលទស្សនវិទូ ថូម៉ាស ហបស៍ (Thomas Hobbes) បានលើកឡើងថា មនុស្សរស់នៅក្នុងភាពអនាធិបតេយ្យ ដែល «មនុស្សគឺជាចចកចំពោះមនុស្សដូចគ្នា» (Homo homini lupus)។ នៅក្នុងស្ថានភាពនោះ អ្នកខ្លាំងគឺជាអ្នកឈ្នះ ហើយគ្មានអ្វីដែលហៅថាខុសឬត្រូវឡើយ។

មូលហេតុពិតប្រាកដដែលនាំឱ្យមានការបង្កើត «យុត្តិធម៌» គឺ «ការភ័យខ្លាចចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញគ្នាទៅវិញទៅមក​ និងតម្រូវការការរស់រានប្រកបដោយសន្តិសុខ»។ មនុស្សបានដឹងថា ប្រសិនបើគ្មានវិធានរួមមួយដើម្បីកម្រិតអំណាចនិងការពារអ្នកខ្សោយទេ នោះ​សង្គមនឹងត្រូវរលាយសាបសូន្យ។ ដូច្នេះ យុត្តិធម៌ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈ «កិច្ចសន្យាសង្គម» (Social Contract) ដើម្បីធ្វើជាស្ពានចម្លងមនុស្សពីសភាវគតិក្នុនាមជាសត្វមកកាន់សីលធម៌ក្នុងនាមជាមនុស្ស។

---

ខ. មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការបង្កើតយុត្តិធម៌

​យុត្តិធម៌ត្រូវបានកសាងឡើងនៅលើសសរស្តម្ភបីសំខាន់ៗ៖

• ច្បាប់ធម្មជាតិ (Natural Law): ជាវិចារណញ្ញាណសកលរបស់មនុស្សជាតិ ដែលដឹងថាការសម្លាប់ ការលួចប្លន់ និងការធ្វើបាបអ្នកដទៃគឺជាអំពើអាក្រក់។ វាជាច្បាប់ដែលមានស្រាប់ដោយមិនចាំបាច់មានការចែងជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។
• សីលវិជ្ជា (Ethics): ជាខឿនវប្បធម៌ និងសាសនា ដែលបង្រៀនអំពីកម្មផល សេចក្ដីសប្បុរស និងការផ្ដល់តម្លៃឱ្យមនុស្សដូចគ្នា។
• តក្កវិជ្ជានិងភាពសមហេតុផល (Logic and Rationality): ជាការគិតគូរដែលថា «អ្វីដែលអ្នកមិនចង់ឱ្យអ្នកដទៃធ្វើចំពោះអ្នក ចូរអ្នកកុំធ្វើចំពោះអ្នកដទៃ​» (ច្បាប់មាស – Golden Rule)។

គ. ភាពចាំបាច់និងផលប្រយោជន៍នៃយុត្តិធម៌

«បើគ្មានយុត្តិធម៌ទេ រដ្ឋគ្រាន់តែជាក្រុមចោរប្លន់ដែលមានអង្គការចាត់តាំងតែប៉ុណ្ណោះ។» នេះបើយោងតាម សន្ត អូហ្គូស្ទីន (Saint Augustine)។ យុត្តិធម៌មានភាពចាំបាច់ដាច់ខាតព្រោះវាជា «ជ័រស្អិត» តែមួយគត់ដែលភ្ជាប់បុគ្គលម្នាក់ៗឱ្យរស់នៅក្នុងសង្គមជាមួយគ្នាបាន។ ផលប្រយោជន៍នៃយុត្តិធម៌រួមមាន៖

• រក្សាសន្តិសុខនិងសណ្តាប់ធ្នាប់៖ បង្ការកុំឱ្យមានការសងសឹកជាបុគ្គល «ភ្នែកសងភ្នែក ធ្មេញសងធ្មេញ» (An eye for an eye, a tooth for a tooth)។
• បង្កើតទំនុកចិត្តសង្គម៖ ធ្វើឱ្យមនុស្សហ៊ានវិនិយោគ ហ៊ានធ្វើការងារ និងហ៊ានប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ដោយដឹងថាផលផ្លែផ្កានៃកម្លាំងពលកម្មរបស់ពួកគេនឹងមិនត្រូវបានគេប្លន់យកដោយខុសច្បាប់ទេ។
• ធានានូវសមធម៌៖ ការពារជនងាយរងគ្រោះ (កុមារ ស្ត្រី ជនពិការ…) ពីការជិះជាន់របស់ជនមានអំណាច។

---

២. តួអង្គនៃយុត្តិធម៌៖ អ្នកត្រូវការ អ្នកផ្ដល់ និងនីតិវិធីនៃការទទួលបាន

នៅក្នុងប្រព័ន្ធនីតិវិទ្យានិងវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ «យុត្តិធម៌» មិនមែនជាកម្មវត្ថុឯកោឡើយ ប៉ុន្តែវាដំណើរការទៅបានតាមរយៈអន្តរកម្មរវាងតួអង្គនិងយន្តការជាក់លាក់។

ក. អ្នកដែលត្រូវការយុត្តិធម៌

យុត្តិធម៌ គឺជាតម្រូវការសកលរបស់មនុស្សគ្រប់រូបដោយគ្មានការលើកលែង។ នៅក្នុងខឿនសីលវិជ្ជា៖​

• ជនរងគ្រោះ ត្រូវការយុត្តិធម៌ដើម្បីទាមទារសិទ្ធិ សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និងសំណងនៃការខូចខាតរបស់ខ្លួនមកវិញ។
• ជនល្មើស ក៏ត្រូវការយុត្តិធម៌ដែរ ពោលគឺដើម្បីទទួលបានការវិនិច្ឆ័យទោស និងការ​កាត់ក្ដីមួយដែលត្រឹមត្រូវស្របតាមច្បាប់ មិនមែនផ្អែកលើកំហឹងឬការសងសឹកផ្ទាល់ខ្លួនរបស់សង្គមឡើយ។
• អ្នកមានអំណាចនិងមានទ្រព្យសម្បត្តិ ក៏មិនអាចខ្វះយុត្តិធម៌បានដែរ ព្រោះពួកគេត្រូវការប្រព័ន្ធច្បាប់ដើម្បីការពារទ្រព្យសម្បត្តិស្របច្បាប់ និងអាយុជីវិតរបស់ពួកគេពីការច្រណែនឈ្នានីស ឬការរំលោភបំពានពីក្រុមដទៃ។

ខ. អ្នកដែលជាអ្នកផ្ដល់យុត្តិធម៌

នៅក្នុងសង្គមមនុស្ស ដងជញ្ជីងយុត្តិធម៌ត្រូវបានកាន់កាប់ និងផ្ដល់ឱ្យដោយប្រភពបីធំៗ៖

• រដ្ឋ (តាមរយៈអំណាចតុលាការ និងចៅក្រម)៖ នេះជាអ្នកកាន់ដងជញ្ជីងផ្លូវការ និងស្របច្បាប់ ដែលមានអំណាចរដ្ឋក្នុងការបង្ខំឱ្យអនុវត្ត និងកាត់សេចក្តី។
• សហគមន៍និងសង្គម៖ ផ្ដល់យុត្តិធម៌តាមរយៈសម្ពាធមតិសាធារណៈ ការរើសអើងចំពោះអំពើអាក្រក់ និងការកាត់សេចក្តីតាមទំនៀមទម្លាប់ ប្រពៃណីរបស់សង្គម។
• មនសិការបុគ្គលនិងច្បាប់កម្មផល (សាសនា)៖ នេះជាតុលាការក្នុងចិត្ត។ វាកាត់ទោសបុគ្គលម្នាក់ៗតាមរយៈការដឹងខុសត្រូវ ការស្តាយក្រោយ និងជំនឿលើបុណ្យបាប ដែលជារឿយៗមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងច្បាប់រដ្ឋទៅទៀត។

---

គ. នីតិវិធីដើម្បីទទួលបានយុត្តិធម៌

ដើម្បីធានាថា យុត្តិធម៌មិនមែនកើតឡើងដោយសារការស្មានឬការលំអៀង ដំណើរការនៃការស្វែងរកវាត្រូវតែឆ្លងកាត់យន្តការ «នីតិវិធីច្បាប់ត្រឹមត្រូវ» ដែលផ្អែកលើតក្កវិជ្ជានិងវិទ្យាសាស្ត្រ៖

• ការស៊ើបអង្កេតប្រកបដោយតម្លាភាព៖ ត្រូវតែផ្អែកលើភស្តុតាងបែបវិទ្យាសាស្ត្រ និងហេតុផលរឹងមាំ មិនមែនផ្អែកលើការសង្ស័យឬការទម្លាក់កំហុសទេ។
• ការធានាសិទ្ធិការពារខ្លួន៖ ជនជាប់ចោទគ្រប់រូបត្រូវតែមានសិទ្ធិមានមេធាវីការពារក្តី និងត្រូវរក្សាគោលការណ៍ «សន្មតជាមុនថាមិនមានទោស» ដរាបណាខ្វះភស្តុតាងរឹងមាំនិងដាច់ខាត។
• ការជំនុំជម្រះដោយឯករាជ្យ៖ ត្រូវតែធ្វើឡើងដោយអង្គតុលាការដ៏ស្អាតស្អំ ដែលមិនរងសម្ពាធពីខ្សែស្រឡាយ អំណាចនយោបាយ ឬឥទ្ធិពលនៃទឹកប្រាក់។

៣. ការវិវត្តនៃនិយមន័យ «យុត្តិធម៌»៖ សម័យបុរាណ ធៀបនឹង សម័យទំនើប

និយមន័យនៃយុត្តិធម៌បានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងជ្រាលជ្រៅស្របតាមការវិវត្តនៃខួរក្បាល និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមរបស់មនុស្សជាតិ៖

ក. សម័យបុរាណ៖ យុត្តិធម៌ គឺជា «សណ្តាប់ធ្នាប់និងកាតព្វកិច្ច»

• ទស្សនៈរបស់ Plato ៖ យុត្តិធម៌កើតឡើងនៅពេលដែលសមាជិកម្នាក់ៗក្នុងសង្គមបំពេញតួនាទីទៅតាមធម្មជាតិនៃព្រលឹងរបស់ខ្លួន (អ្នកគ្រប់គ្រង អ្នកចម្បាំង និងកសិករឬសិប្បករ) ដោយមិនលូកលាន់ការងារគ្នាទៅវិញទៅមក។
• ទស្សនៈរបស់ Aristotle ៖ យុត្តិធម៌គឺ «ការផ្ដល់ឱ្យបុគ្គលម្នាក់ៗនូវអ្វីដែលពួកគេសមនឹងទទួលបាន»។ ក្នុងសម័យនោះ របបទាសភាព ត្រូវបានចាត់ទុកថាជារបបយុត្តិធម៌ ពី​ព្រោះគេយល់ថា មនុស្សខ្លះកើតមកមានវាសនាត្រឹមតែជាអ្នកបម្រើគេតែប៉ុណ្ណោះ។
• ទស្សនៈសាសនា (ព្រហ្មញ្ញសាសនា, ពុទ្ធសាសនា, គ្រិស្តសាសនា)៖ យុត្តិធម៌ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់នឹងបញ្ញត្តិរបស់ព្រះឬច្បាប់កម្មផល។ ការគោរពវណ្ណៈនិងការទទួលយកវាសនាគឺជាយុត្តិធម៌។

ខ. សម័យទំនើប៖ យុត្តិធម៌ គឺជា «សមភាពនិងសិទ្ធិមនុស្ស»

• ទស្សនៈរបស់ ចន រ៉លស៍ (John Rawls)៖ តាមរយៈទ្រឹស្តី « វាំងនននៃការបំភ្លេចអត្តសញ្ញាណ» (Veil of Ignorance) រ៉លស៍បានបង្ហាញថា យុត្តិធម៌ពិតប្រាកដគឺជារចនាសម្ព័ន្ធសង្គមមួយដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយផ្តល់ផលប្រយោជន៍អតិបរមាដល់ជនដែលខ្សោយជាងគេនៅក្នុងសង្គម។
• សង្គមទំនើប៖ យុត្តិធម៌ត្រូវបានវាស់វែងដោយ «សមភាពចំពោះមុខច្បាប់» និងការការពារ «សិទ្ធិមនុស្សជាសកល»។ មិនថាអ្នកជាប្រធានាធិបតី ឬជាអ្នកសុំទានទេ ប្រសិនបើប្រព្រឹត្តខុស ច្បាប់ត្រូវតែអនុវត្តដូចគ្នា។

៤. តថភាពជាក់ស្ដែង៖ តើស្ថាប័ននានាលើកម្ពស់យុត្តិធម៌បានកម្រិតណា?

នៅពេលយើង​ពិនិត្យមើលជីវិតជាក់ស្ដែង ចាប់ពីកម្រិតតូចបំផុតដល់ធំបំផុត យើងឃើញថាការស្វែងរកយុត្តិធម៌មានភាពខុសគ្នា និងជួបប្រទះនូវឧបសគ្គជាប្រព័ន្ធ៖

• កម្រិតគ្រួសារ
  • សមត្ថភាព«លទ្ធភាពឬប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្កើត ផ្តល់ និងរក្សាដងជញ្ជីងយុត្តិធម៌» មានកម្រិតខ្ពស់ខាងផ្លូវចិត្ត ប៉ុន្តែខ្សោយខាងប្រព័ន្ធ។
• • ហេតុផល៖ មាតាបិតាព្យាយាមផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់កូនៗ ប៉ុន្តែជារឿយៗការស្រឡាញ់លំអៀង ឬផ្នត់គំនិតបុរាណ (ការផ្តល់តម្លៃលើកូនប្រុសជាងកូនស្រី) នៅតែបង្កើតឱ្យមានអយុត្តិធម៌ក្នុងគ្រួសារ។

---

២. កម្រិតស្ថាប័ននិងក្រុមហ៊ុន

• សមត្ថភាព៖ «លទ្ធភាពឬប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្កើត ផ្តល់ និងរក្សាដងជញ្ជីងយុត្តិធម៌»មានកម្រិតមធ្យម។
• ហេតុផល៖ ការរៀបចំឡើងដោយមានបទបញ្ជាផ្ទៃក្នុង ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏យុត្តិធម៌នៅទីនេះច្រើនតែត្រូវបានបំភ្លៃដោយ «ប្រព័ន្ធខ្សែស្រឡាយ» (Nepotism) និងផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់ម្ចាស់មូលធន។

៣. កម្រិតសង្គមនិងរដ្ឋ (ច្បាប់ជាតិ ឬច្បាប់វិជ្ជមាន)

• សមត្ថភាព៖ «លទ្ធភាពឬប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្កើត ផ្តល់ និងរក្សាដងជញ្ជីងយុត្តិធម៌»ជួបប្រទះការប្រជែងខ្លាំង។
• ហេតុផល៖ រដ្ឋនីមួយៗសុទ្ធតែមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងច្បាប់ដែលចែងយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះអំពីយុត្តិធម៌។ ប៉ុន្តែក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង យុត្តិធម៌រងការគំរាមកំហែងដោយ «អំពើពុករលួយ» និង«ឥទ្ធិពលនយោបាយ»។ ឃ្លាដ៏ជូរចត់ដែលថា «អ្នកមានរួចខ្លួន អ្នកក្រជាប់គុក» នៅតែជាការណ៍ពិតជាក់ស្តែងនៅក្នុងសង្គមមនុស្សជាច្រើន។

៤. កម្រិតអន្តរជាតិនិងអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN)

• សមត្ថភាព៖ «លទ្ធភាពឬប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្កើត ផ្តល់ និងរក្សាដងជញ្ជីងយុត្តិធម៌»មានកម្រិតទាបនិងខ្សោយបំផុត។
• ហេតុផល៖ នៅក្នុងឆាកនយោបាយអន្តរជាតិ ច្បាប់ច្រើនតែត្រូវចាញ់ «អំណាចភូមិសាស្ត្រនយោបាយ» (នយោបាយតថនិយម/Realpolitik)។ អង្គការសហប្រជាជាតិ ជាពិសេសក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ជារឿយៗមិនអាចផ្តល់យុត្តិធម៌ដល់ប្រទេសតូចតាចដែលរងការឈ្លានពានបានឡើយ ដោយសារតែ «សិទ្ធិវីតូ» (Veto Power) របស់មហាអំណាចទាំងប្រាំ។ យុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ច្រើនតែជា «យុត្តិធម៌របស់អ្នកឈ្នះសង្គ្រាម»។

៥. ផលប៉ះពាល់នៃអំពើអយុត្តិធម៌ និងមូលហេតុដែលមនុស្សមិនទទួលបានយុត្តិធម៌

ក. ផលប៉ះពាល់នៃអំពើអយុត្តិធម៌ (The Destructive Rhythms)

អំពើអយុត្តិធម៌គឺជាសារធាតុពុលដែលបំផ្លាញសង្គមពីខាងក្នុង៖

• កម្រិតបុគ្គល៖ បង្កើតការឈឺចាប់ គំនុំ វិបត្តិផ្លូវចិត្ត និងការបាត់បង់ជំនឿចិត្តលើមនុស្សជាតិ។
• កម្រិតសង្គម៖ នាំទៅរកការបែកបាក់សាមគ្គីភាព និងការងើបបះបោរ។ សង្គ្រាមស៊ីវិល និងបដិវត្តន៍ភាគច្រើននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ សុទ្ធតែមានឫសគល់ចេញពីការដែលប្រជាជនមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងអំពើអយុត្តិធម៌បានទៀតឡើយ។
• កម្រិតសេដ្ឋកិច្ច៖ គ្មានអ្នកចង់ធ្វើការងារដោយស្មោះត្រង់ទេ បើសិនជាដឹងថាលទ្ធផលនឹងត្រូវដណ្តើមយកដោយភាពអយុត្តិធម៌។ វានាំទៅរកភាពក្រីក្រជាប្រព័ន្ធ។

ខ. មូលហេតុចម្បងៗនៃការមិនទទួលបានយុត្តិធម៌

1. គម្លាតអំណាចនិងទ្រព្យសម្បត្តិ (Asymmetry of Power): ជនក្រីក្រគ្មានថវិកាដើម្បីជួលមេធាវីខ្លាំងៗ ឬគ្មានឥទ្ធិពលដើម្បីឱ្យសំឡេងរបស់ខ្លួនត្រូវបានគេឮទេ។
2. អំពើពុករលួយក្នុងប្រព័ន្ធតុលាការ៖ នៅពេលដងជញ្ជីងតុលាការត្រូវបានលក់ដូរដោយទឹកប្រាក់ យុត្តិធម៌ក៏ក្លាយជាទំនិញ។
3. កង្វះចំណេះដឹងផ្នែកច្បាប់៖ ប្រជាជនភាគច្រើនមិនដឹងពីសិទ្ធិរបស់ខ្លួន និងមិនដឹង​ពីរបៀបការពារខ្លួនតាមផ្លូវច្បាប់ទេ។

៦. ដំណោះស្រាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពនិងចីរភាព

ដើម្បីខិតទៅជិតយុត្តិធម៌ពិតប្រាកដ មនុស្សជាតិត្រូវតែអនុវត្តវិធានការជាប្រព័ន្ធ និងមានលក្ខ​ណៈវិទ្យាសាស្ត្រដូចខាងក្រោម៖

1. ធានាឯករាជ្យភាពដាច់ខាតនៃអំណាចតុលាការ (Separation of Powers)៖ តុលាការត្រូវតែដាច់ស្រឡះពីអំណាចនីតិប្រតិបត្តិ(រដ្ឋាភិបាល) និងអំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ (រដ្ឋសភា)។ ចៅក្រមត្រូវតែត្រូវបានការពារមិនឱ្យរងសម្ពាធពីនយោបាយ។
2. ការធ្វើបរិយាបន្នផ្លូវច្បាប់ (Legal Inclusion)៖ បង្កើតមូលនិធិជំនួយផ្នែកច្បាប់របស់រដ្ឋ ដើម្បីផ្តល់មេធាវីការពារក្តីដោយឥតគិតថ្លៃដល់ជនក្រីក្រ និងងាយរងគ្រោះ ធានាថា «គ្មាននរណាម្នាក់ត្រូវបានទុកចោលដោយសារតែគ្មានលុយ»។
3. ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាក្នុងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ (E-Justice)៖ ធ្វើឌីជីថលភាវូបនីយកម្មលើសំណុំរឿងតុលាការ ដើម្បីកាត់បន្ថយការជួបផ្ទាល់រវាងមន្ត្រីនិងប្រជាពលរដ្ឋ ដែលជាប្រភពនៃអំពើពុករលួយ និងដើម្បីបង្កើនតម្លាភាព។
4. ការកែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ កម្រិត ឬលុបបំបាត់សិទ្ធិវីតូក្នុងករណីដែលមានបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ ឬការឈ្លានពានច្បាស់ក្រឡែត ដូចជា ករណីប្រទេសឈ្លានពានកម្ពុជា ដើម្បីកុំឱ្យច្បាប់អន្តរជាតិក្លាយជាក្រដាសឥតន័យ។
5. ការអប់រំសីលធម៌និងមនសិការ៖ ច្បាប់ល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ បើអ្នកអនុវត្តច្បាប់គ្មានសីលធម៌និងគុណធម៌ទេ ច្បាប់នោះនឹងក្លាយជាអាវុធធ្វើបាបមនុស្ស។ ការបណ្តុះបណ្តាលវិចារណញ្ញាណ និងសេចក្តីអៀនខ្មាសចំពោះអំពើអាក្រក់តាំងពីកុមារភាព គឺជាគ្រឹះដ៏រឹងមាំបំផុតសម្រាប់ការលើកកម្ពស់យុត្តិធម៌។

សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន៖ តើយុត្តិធម៌ពិតជាមានមែនទេ?

ជាសន្និដ្ឋាន តាមរយៈតក្កវិជ្ជានិងតថភាពបែបវិទ្យាសាស្ត្រ យើងអាចឆ្លើយសំណួរនេះបានថា៖ ​«បើនិយាយតាមបែបរូបធាតុនិយម យុត្តិធម៌ដាច់ខាត គឺមិនមានពិតឡើយនៅក្នុងធម្មជាតិ ប៉ុន្តែបើនិយាយតាមបែបឧត្តមគតិនិយម និងកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់មនុស្សជាតិ យុត្តិធម៌គឺជាកម្លាំងចលករដែលមានពិតនិងកំពុងវិវត្តជានិច្ច»។

យុត្តិធម៌ មិនមែនជាវត្ថុដែលយើងអាចដើរទៅរកឃើញ ហើយរើសវាមកប្រើបានឡើយ។ វាប្រៀបដូចជា «ជើងមេឃ» ដែលនៅពេលយើងដើរទៅមុខ វាក៏រំកិលទៅមុខដែរ។ បើទោះបីជាយើងមិនអាចទៅដល់ជើងមេឃដាច់ខាតនោះក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែប្រសិនបើគ្មានជើងមេឃនោះទេ យើងក៏គ្មានទិសដៅសម្រាប់ធ្វើដំណើរដែរ។

ដរាបណាមានមនុស្សម្នាក់ក្រោកឈរតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការជិះជាន់ ដរាបណាមានចៅក្រមម្នាក់ៗបដិសេធមិនទទួលសំណូក និងដរាបណាមានច្បាប់ការពារសិទ្ធិអ្នកខ្សោយ ដរាបនោះ «យុត្តិធម៌» នៅតែមានជីវិតរស់រវើក។ យុត្តិធម៌មានឬមិនមាន គឺអាស្រ័យទៅលើសកម្មភាព និងការជ្រើសរើសរបស់យើងម្នាក់ៗ ក្នុងការបន្តរុញដងជញ្ជីងនោះឱ្យមានសមធម៌ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ យុត្តិធម៌មានឬមិនមាន មិនអាស្រ័យទៅលើអាទិទេព ទេវតា ឡើយ វាអាស្រ័យលើយើងម្នាក់ៗដែលជាតួអង្គពាក់ព័ន្ធ ដូចជា មេដឹកនាំពិភពលោក មេដឹកនាំរដ្ឋ មេដឹកនាំស្ថាប័ន អ្នកនយោបាយ អ្នកបង្កើតច្បាប់ អ្នកអនុវត្តច្បាប់ ចៅក្រម ព្រះរាជអាជ្ញា អាជ្ញាធរ មេធាវី កូនក្ដី និងប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូប៕

---

ដោយបណ្ឌិត ឈត ប៊ុនថង អ្នកជំនាញទស្សនវិជ្ជានិងសមាជិកបម្រុងនៃ​រាជបណ្ឌិត្យ​សភាកម្ពុជា