បទវិចារណកថា៖ «លាងអំបោសជាមុន ទើបសម្អាតផ្ទះស្អាត»៖ វិធានការក្ដៅកាត់ឫសគល់មន្ត្រីអសមត្ថភាព ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការមើលងាយពីបរទេសនិងស្តារជំនឿទុកចិត្តពីពលរដ្ឋ

ដើម្បីដឹកនាំនាវាកម្ពុជាទៅកាន់ត្រើយនៃវឌ្ឍនភាព និងយុត្តិធម៌សង្គម រាជរដ្ឋាភិបាលតែងតែដាក់ចេញនូវច្បាប់ គោលនយោបាយ និងយុទ្ធសាស្ត្របញ្ចកោណដ៏មានឧត្តមភាព និងសុច្ឆន្ទៈខ្ពស់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ភាពជោគជ័យនៃគោលនយោបាយដ៏ល្អឆ្នើមទាំងនេះ មិនអាចសម្រេចបានឡើយ ប្រសិនបើ «យន្តការអនុវត្ត» នៅថ្នាក់ជាតិ ថ្នាក់ក្រោមជាតិ និងថ្នាក់មូលដ្ឋាន នៅតែមានភាពស្រពិស្រពិល ខ្វះការសហការ ឬរងការរំខានដោយសារតែភាពខិលខូច និងអំពើពុករលួយរបស់មន្ត្រីមួយចំនួនតូចនោះ។

---

លោកអ្នកប្រាកដជាធ្លាប់បានឮពាក្យស្លោកបុរាណមួយឃ្លាថា «បើអំបោសមិនស្អាត មិនអាចបោសផ្ទះឱ្យស្អាតបានឡើយ»។ ក្នុងបរិបទគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលសាធារណៈនាពេលបច្ចុប្បន្ន នេះគឺជាសច្ចធម៌ដែលមិនអាចប្រកែកបាន។ ប្រសិនបើមន្ត្រីដែលទទួលបន្ទុកអនុវត្តច្បាប់ និងប្រឆាំងបទល្មើស បែរជាមានប្រឡាក់ប្រឡូកនឹងអំពើពុករលួយ ឬខ្វះភាពស្មោះត្រង់ចំពោះជាតិ និងថ្នាក់ដឹកនាំ នោះការបង្ក្រាបបទល្មើសនានានឹងក្លាយទៅជា «រូបភាពបង្កាត់ភ្លើងចំបើង» តែប៉ុណ្ណោះ។

បញ្ហាប្រឈម៖ គម្លាតរវាង «នយោបាយថ្នាក់លើ» និង «ការអនុវត្តថ្នាក់ក្រោម»

បច្ចុប្បន្ន រាជរដ្ឋាភិបាលបាននិងកំពុងប្រឈមមុខនឹងសមរភូមិជាច្រើន ទាំងការបង្ក្រាបគ្រឿងញៀន ការបង្រ្កាបការបោកប្រាស់តាមប្រព័ន្ធអនឡាញ និងការទប់ស្កាត់ការនាំចូលទំនិញខុសច្បាប់ ជាដើម។ បញ្ហាប្រឈមធំៗដែលនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលមិនអាច​ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសមរភូមិទាំងនោះបានជោគជ័យ រួមមាន៖

• ទី១. កង្វះសហការអន្តរស្ថាប័ន៖ យន្តការបង្ក្រាបបទល្មើសធំៗ ដូចជាគ្រឿងញៀន ឬល្បែងស៊ីសងអនឡាញនៅថ្នាក់ខេត្តឬមូលដ្ឋាន ជារឿយៗហាក់បីដូចជានៅមានគម្លាត មិនទាន់សហការបានស៊ីចង្វាក់គ្នាពេញលេញជាមួយថ្នាក់កណ្តាល ឬថ្នាក់ក្រសួង ដែលធ្វើឱ្យការបង្ក្រាបមិនទាន់មានប្រសិទ្ធភាពដល់ឫសគល់។
• ទី២. ការលេចធ្លាយនៅតាមច្រកព្រំដែន៖ ទោះបីជាមានការណែនាំយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ពីរាជរដ្ឋាភិបាល និងមានចលនាពហិការទំនិញពីប្រជាពលរដ្ឋ ឆ្លើយតបទៅនឹងការមើលងាយពីក្រុមជ្រុលនិយមនៃប្រទេសថៃក៏ដោយ ក៏ទំនិញខុសច្បាប់ និងអន់គុណភាពនៅតែបន្តហូរចូលតាមច្រកព្រំដែន។ សកម្មភាពនេះសបញ្ជាក់ឱ្យឃើញថា មានការគប់គិតគ្នារវាងឈ្មួយខិលខូច និងមន្ត្រីខ្វមនសិការជាតិ និងមន្ត្រីពុករលួយមួយចំនួននៅតាមច្រកទ្វារ។

ផលវិបាក៖ នៅពេលដែលមន្ត្រីថ្នាក់ក្រោមបំពេញការងារខ្វះតម្លាភាព មិនស្មោះត្រង់ និងខ្វះការទទួលខុសត្រូវ ផលវិបាក និងការរិះគន់ទាំងឡាយមិនមែនធ្លាក់តែទៅលើមន្ត្រីទាំងនោះទេ ប៉ុន្តែវាបានក្លាយជាស្រមោលអវិជ្ជមានដែលធ្លាក់មកលើរាជរដ្ឋាភិបាលទាំងមូល និងធ្វើឱ្យបាត់បង់ជំនឿចិត្តពីប្រជាពលរដ្ឋ។

---

ដំណោះស្រាយជាក់ស្ដែង៖ យុទ្ធសាស្ត្រពង្រឹងការអនុវត្តច្បាប់ប្រកបដោយគតិបណ្ឌិត

ដើម្បីលុបបំបាត់ចន្លោះប្រហោង និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពការងារ មិនមែនផ្អែកតែលើការ ​«ព្រមានដោយពាក្យសម្តី» នោះទេ គឺទាមទារនូវ «វិធានការក្តៅជាក់ស្តែង» តាមរយៈអភិក្រម «ងូតទឹក ដុសក្អែល ព្យាបាល និងវះកាត់» ដូចខាងក្រោម៖

១. យុទ្ធសាស្ត្រ «ការស៊ើបអង្កេតខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់» ឬ«ការស្រាវជ្រាវស្វែងរកខ្សែបណ្ដាញបទល្មើស» មិនត្រូវបង្ក្រាបត្រឹមតែអ្នកលក់រាយឬអ្នកអនុវត្តចុងក្រោយនោះទេ។ សមត្ថកិច្ចថ្នាក់ជាតិត្រូវសហការជាមួយអគ្គាធិការដ្ឋាន និងអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ ដើម្បីស៊ើបអង្កេតរកឱ្យឃើញ៖

• អ្នកកាងនៅពីក្រោយខ្នងនៃនាំការនាំចូល និងអ្នកផ្ដាច់មុខចែកចាយធំៗ។
• មន្ត្រីទទួលខុសត្រូវតាមច្រកព្រំដែន និងមន្ត្រីផ្ទៃក្នុងដែលបើកដៃឱ្យមានបទល្មើស។
• វិធានការ៖ ដកហូតតំណែង បញ្ជូនទៅតុលាការ និងរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានមកពីអំពើខុសច្បាប់ជាធរមាន។

២. បង្កើតប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យចម្រុះ និងប្រព័ន្ធឌីជីថលឆ្លងដែន

• កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ឆន្ទានុសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់មន្ត្រីនៅតាមច្រកព្រំដែន ដោយជំនួសមកវិញនូវការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលក្នុងការគ្រប់គ្រងទិន្នន័យទំនិញចូល។
• បង្កើត «ក្រុមការងារចម្រុះពិសេស» ដែលមានសមាសភាពពីថ្នាក់ជាតិ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវសកម្មភាពរបស់មន្ត្រីថ្នាក់ក្រោមជាតិ ដោយមិនឱ្យដឹងខ្លួនជាមុន។

៣. យន្តការ «វាយតម្លៃភាពស្មោះត្រង់» និងគណនេយ្យភាពថ្នាក់ដឹកនាំមូលដ្ឋាន

• អនុវត្តគោលការណ៍ «ខេត្តណា មានបទល្មើសច្រើន ថ្នាក់ដឹកនាំខេត្តនោះត្រូវតែទទួលខុសត្រូវ»។ បើអភិបាលខេត្ត ឬស្នងការខេត្តណាមិនអាចគ្រប់គ្រងបទល្មើសគ្រឿងញៀន ការបោក​ប្រាស់តាមប្រព័ន្ធអនឡាញ ឬការរត់ពន្ធក្នុងដែនដីរបស់ខ្លួនបានទេ ត្រូវចាត់ទុកថា «ខ្វះសមត្ថភាពឬខ្វះភាពស្មោះត្រង់» ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់និងបទបញ្ជារបស់ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល។

៤. សម្អាតផ្ទះ៖ ពង្រឹងយន្តការផ្ទៃក្នុងនៃស្ថាប័នប្រឆាំងអំពើពុករលួយ

• បង្កើនការតាមដាននិងការស៊ើបអង្កេតទៅលើមន្ត្រីអនុវត្តច្បាប់ និងមន្ត្រីប្រឆាំងអំពើពុករលួយខ្លួនឯងផ្ទាល់។ មន្ត្រីដែលការពារច្បាប់ ត្រូវតែជាមន្ត្រីដែលមានសីលធម៌ និងស្អាតស្អំជាដាច់ខាត។ 

---

​ការកែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងនិងការប្រើវិធានការក្តៅទៅលើមន្ត្រីអសកម្ម មិនមែនជាការធ្វើឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលទន់ជ្រាយនោះទេ ប៉ុន្តែវាជា«ការបង្ហាញសាច់ដុំនៃយុត្តិធម៌» និងជាការការពារកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់គណបក្សកាន់អំណាច និងរាជរដ្ឋាភិបាល។ នៅពេលដែលប្រជាពលរដ្ឋបានឃើញនូវសកម្មភាពវះកាត់មន្ត្រីពុករលួយយ៉ាងពិតប្រាកដ ជំនឿចិត្តលើអាជ្ញាធរនឹងត្រូវស្តារឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ទន្ទឹមនឹងនេះ វាក៏ជាសារព្រមានដ៏មានឥទ្ធិពលទៅកាន់បរទេស និងក្រុមជ្រុលនិយមថា កម្ពុជាជារដ្ឋអធិបតេយ្យដែលមានច្បាប់រឹងមាំ មានមន្ត្រីមានសមត្ថភាព និងមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការលួចបន្លំឬការមើលងាយតាមទម្រង់ណាមួយបានឡើយ។

សន្និដ្ឋាន៖ 

​ត្រីវិស័យនៃគោលនយោបាយ និងច្បាប់ល្អៗ រួមទាំងការប្ដេជ្ញាចិត្តខ្ពស់របស់ថ្នាក់ដឹកនាំកំពូល គឺមានរួចជាស្រេចទៅហើយ។ ប៉ុន្តែ នាវាកម្ពុជានឹងមិនអាចលឿនទៅមុខលឿនបានឡើយ ប្រសិនបើ«យន្តការអនុវត្ត»នៅថ្នាក់ក្រោមជាតិនៅតែមានភាពស្រពិចស្រពិល។ មកទល់ពេលនេះ ល្មមដល់ពេលដែលត្រូវផ្លាស់ប្តូរពី «ពាក្យព្រមាន» មកជា «វិធានការក្ដៅជាក់ស្ដែង» ដោយត្រូវ «លាងសម្អាតអំបោសឱ្យស្អាតជាមុនសិន ទើបអាចបោសសម្អាតសង្គមបានល្អ»។ ការវះកាត់មន្ត្រីខិលខូច និងការកាត់ផ្តាច់ខ្សែបណ្ដាញឈ្មួញខុសច្បាប់ មិនត្រឹមតែជាការស្តារជំនឿចិត្តរបស់ពលរដ្ឋមកលើអាជ្ញាធរវិញនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាខែលការពារកិត្តិយសជាតិពីការមើលងាយរបស់បរទេស និងជាគ្រឹះដ៏ពិសិដ្ឋនៃសមធម៌ តម្លាភាព យុត្តិធម៌ ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងនិរន្តរភាពជាតិ៕

ដោយបណ្ឌិត ឈត ប៊ុនថង អ្នកជំនាញទស្សនវិជ្ជា និងសមាជិកបម្រុងនៃ​រាជបណ្ឌិត្យ​​​សភាកម្ពុជា