«តើត្រូវព្យាបាលជំងឺធ្វើលើសដោយរបៀបណា?»

កាលពីពីរបីថ្ងៃមុន ខ្ញុំបានសរសេរអត្ថបទមួយពាក់ព័ន្ធនឹង «ជំងឺធ្វើលើស» ដែលជាជំងឺដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុត​មួយក្នុងប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចរដ្ឋ ព្រោះវាធ្វើឱ្យបទបញ្ជាល្អក្លាយជាអំពើអាក្រក់ ធ្វើឱ្យច្បាប់ដែលគួរតែជា​ខែលការពារពលរដ្ឋ ក្លាយជាឧបករណ៍បង្កការភ័យខ្លាច និងធ្វើឱ្យអំណាចរដ្ឋដែលគួរតែបម្រើប្រយោជន៍​សាធារណៈ ត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាអំណាចបម្រើផលប្រយោជន៍បុគ្គលយ៉ាងអនាធិបតេយ្យ។ មានបងប្អូន​មួយចំនួនក៏បានលើកឡើងថា ខ្ញុំបង្ហាញតែបញ្ហានិងផលវិបាក មិនឃើញបង្ហាញដំណោះស្រាយ។

ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំសាកល្បងលើកឡើងពីដំណោះស្រាយមួយចំនួន តែខ្ញុំក៏មិនប្រាកដថា វាអាចដំណើរការទៅរួច​ដែរឬយ៉ាងណាទេ ដ្បិតដំណោះស្រាយសម្រាប់ជំងឺពាក់ព័ន្ធនឹងអភិបាលកិច្ចរដ្ឋ វាទាមទារឱ្យមានឆន្ទៈ​នយោបាយ​ពិតប្រាកដ ការតាំងចិត្តម៉ឺងម៉ាត់ សេចក្តីក្លាហាន ការហ៊ានលះបង់ និងការវះកាត់​ជាក់ស្តែង​ពី​ថ្នាក់ដឹកនាំ។ បើគ្មានការអនុវត្តពិតប្រាកដជាក់ស្ដែងទេ ដំណោះស្រាយណាក៏ដោយ នឹងនៅត្រឹមជាការ​ព្យាបាលលើក្រដាស ខណៈជំងឺនៅតែបន្តស៊ីរូងផ្ទៃក្នុងប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចរដ្ឋដដែល។

ក្នុងន័យនេះ ការព្យាបាល «ជំងឺធ្វើលើស» មិនអាចធ្វើបានដោយសេចក្តីណែនាំទូទៅ សុន្ទរកថាម៉ឺងម៉ាត់ សារព្រមានដ៏ក្ដៅគគុកម្ដងហើយម្ដងទៀត ឬការអំពាវនាវឱ្យមន្ត្រីមានសីលធម៌តែប៉ុណ្ណោះទេ។ ជំងឺនេះជា​ជំងឺដែលកើតចេញពីការប្រើអំណាចខុសគោលដៅ ការបកស្រាយបទបញ្ជាលើសពីដែនកំណត់ និងការយក​ឈ្មោះថ្នាក់លើទៅធ្វើជាខែលសម្រាប់រកផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។ ដូច្នេះ វិធីព្យាបាលក៏ត្រូវតែចាប់ផ្តើម​ពីការ​ដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ ច្បាស់លាស់បំផុត និងគ្មានការលើកលែង។ បើការធ្វើលើសកើត​ឡើង​ដោយ​អំណាចរដ្ឋ ការព្យាបាលក៏ត្រូវតែប្រើអំណាចច្បាប់រដ្ឋដើម្បីកាត់ផ្តាច់វាដែរ។

ចំណុចសំខាន់បំផុត គឺត្រូវហ៊ានផ្តន្ទាទោសអ្នកធ្វើលើសដោយគ្មានការយោគយល់ គ្មានការសម្របសម្រួល និងគ្មានការលើកលែង។ មន្ត្រីណាដែលយកច្បាប់ទៅជួញដូរ យកបទបញ្ជាថ្នាក់លើទៅបំភ័យប្រជាពលរដ្ឋ ឬយកអំណាចរដ្ឋទៅជម្រិតទារប្រាក់ពីពលរដ្ឋឬឈ្មួញសុចរិត ត្រូវតែទទួលទោសតាមច្បាប់ និងតាមវិន័យ​រដ្ឋបាលយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់បំផុត។ មិនអាចមានការលើកលែងដោយសារតួនាទី ខ្សែបណ្តាញ អ្នកធានា អំណាច​លាក់កំបាំង ឬស្នាដៃចាស់ណាមួយឡើយ។ ព្រោះបើច្បាប់អាចបត់បែនចំពោះមន្ត្រីធ្វើខុស នោះច្បាប់​នឹងបាត់បង់តម្លៃនៅចំពោះមុខប្រជាពលរដ្ឋ។

ទន្ទឹមនឹងនោះ ការផ្តន្ទាទោសមិនគួរឈប់ត្រឹមតែអ្នកចេញមុខធ្វើខុសម្នាក់ដូចករណីទុរេននៅ​បាត់ដំបងទេ​នោះ​ទេ។ អ្នកបញ្ជា អ្នកគាំទ្រ អ្នកការពារ អ្នកទទួលផលប្រយោជន៍ អ្នកបិទបាំង និងអ្នកជួយសម្របសម្រួល​ឱ្យរឿងស្ងប់ ក៏ត្រូវតែទទួលខុសត្រូវដូចគ្នា។ ជំងឺធ្វើលើសភាគច្រើនមិនមែនជាកំហុសបុគ្គល​តែម្នាក់ពីរ​នាក់​ដាច់ដោយឡែកឡើយ ប៉ុន្តែករណីជាច្រើន វាជាបណ្តាញផលប្រយោជន៍ដែលមានអ្នកធ្វើ អ្នកបញ្ជា អ្នកចាំ​បិទ​រឿង និងអ្នកចាំចែកផល។ បើផ្តន្ទាទោសតែអ្នកនៅមុខឆាក ហើយបណ្តោយឱ្យអ្នកនៅ​ពីក្រោយឆាក​រួចខ្លួន នោះមិនមែនជាការព្យាបាលជំងឺទេ ប៉ុន្តែជាការកាត់តែស្លឹកពីរបីសន្លឹក ខណៈឫសនិងដើមនៅតែបន្ត​ដុះ ឬអាចនិយាយមួយបែបទៀតថា គ្រាន់តែជាការបក់ផ្សែង ប៉ុន្តែមិនមែនពន្លត់ភ្លើង។

ថ្នាក់ដឹកនាំគ្រប់កម្រិត ត្រូវដឹងថា ភាពម៉ឺងម៉ាត់មិនអាចមានត្រឹមពាក្យសម្តីបានឡើយ។ ការនិយាយខ្លាំង តែអនុវត្តខ្សោយ គឺជាសារគ្រោះថ្នាក់បំផុតទៅកាន់មន្ត្រីខូច។ ប្រសិនបើថ្នាក់ដឹកនាំប្រកាសថា ត្រូវអនុវត្ត​ច្បាប់ ត្រូវការពារប្រជាពលរដ្ឋ និងត្រូវលុបបំបាត់អំពើពុករលួយ ប៉ុន្តែពេលមានមន្ត្រីធ្វើលើស​បែរជាបញ្ចប់​ត្រឹមការណែនាំ ការសុំទោស ការផ្លាស់ប្តូរទីតាំង ឬការសម្របសម្រួលស្ងាត់ៗ នោះអ្នកធ្វើខុសនឹងមិនរាង​ចាល​ទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេនឹងយល់ថា កំហុសធ្ងន់អាចក្លាយជារឿងស្រាលបាន ប្រសិនបើមានអ្នកជួយ​ដោះស្រាយ​នៅពីក្រោយ។

ការអនុវត្តធូរខ្សុយ គឺជាការចាក់បន្ថែមមេរោគឱ្យជំងឺកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅពេលអ្នកប្រព្រឹត្តខុសមិនត្រូវបាន​ផ្តន្ទាទោសពិតប្រាកដ អ្នកដទៃនឹងរៀនពីគំរូអាក្រក់នោះ។ ពេលមន្ត្រីម្នាក់ធ្វើលើសហើយរួចខ្លួន មន្ត្រីមួយ​ចំនួនទៀតនឹងកាន់តែហ៊ានធ្វើដូចគ្នា។ ពេលអ្នកបំពានច្បាប់មិនខ្លាចច្បាប់ ហើយអ្នកធ្វើលើស​មិនខ្លាច​ថ្នាក់​ដឹកនាំ នោះអំណាចរដ្ឋនឹងឃ្លាតឆ្ងាយពីស្មារតីសេវាសាធារណៈ ហើយវាក្លាយជាឧបករណ៍ជួញដូរ​ផល​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់ខ្លួន។ ដូច្នេះ ការមិនផ្តន្ទាទោសមិនមែនជាការអត់ឱនទេ ប៉ុន្តែជាការបើកទ្វារឱ្យអំពើខុស​បន្តរីករាលដាលដូចជំងឺមហារីក។

វិធានការសំខាន់មួយទៀត គឺត្រូវធ្វើឱ្យបទបញ្ជា និងច្បាប់មានព្រំដែនច្បាស់លាស់។ រាល់បទបញ្ជាថ្នាក់​លើ​ត្រូវ​បញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់ថា ត្រូវអនុវត្តលើបញ្ហាអ្វី ក្នុងកម្រិតណា តាមនីតិវិធីណា និងអ្វីខ្លះដែលអ្នកអនុវត្តមិន​អាចធ្វើបាន។ បទបញ្ជាដែលមានគោលបំណងល្អ ប៉ុន្តែខ្វះការពន្យល់ច្បាស់ អាចត្រូវបានមន្ត្រីឱកាសនិយម​យកទៅបកស្រាយតាមអំពើចិត្ត។ ដូច្នេះ ការចេញបទបញ្ជាមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ ត្រូវមានការពន្យល់ ការបណ្តុះ​បណ្តាល ការត្រួតពិនិត្យ និងការវាយតម្លៃការអនុវត្តជាបន្តបន្ទាប់។

មន្ត្រីអនុវត្តច្បាប់ត្រូវទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលជាប្រចាំអំពីនីតិវិធី ក្រមសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ សិទ្ធិប្រជាពលរដ្ឋ និងគោលការណ៍សមាមាត្រ។ ភាពម៉ឺងម៉ាត់ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់មិនមែនមានន័យថាធ្វើឱ្យលើសច្បា​ប់កំណត់​ទេ ប៉ុន្តែមានន័យថាអនុវត្តច្បាប់ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ស្មើភាព និងមានភស្តុតាង។ មន្ត្រីល្អត្រូវយល់ថា អំណាច​គឺជាកាតព្វកិច្ចមួយ មិនមែនជាអភ័យឯកសិទ្ធិនោះទេ។ ចំណែកមន្ត្រីខូចត្រូវដឹងថា ការយកឈ្មោះថ្នាក់ដឹកនាំ​ទៅបំភ័យប្រជាពលរដ្ឋ គឺមិនត្រឹមតែបំពានលើប្រជាពលរដ្ឋទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបំផ្លាញកិត្តិយសរបស់​ថ្នាក់​ដឹកនាំ និងស្ថាប័នរដ្ឋផងដែរ។

ដើម្បីព្យាបាលជំងឺនេះឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព ត្រូវមានយន្តការទទួលបណ្តឹងដែលឯករាជ្យ មានសុវត្ថិភាព និង​អាចជឿទុកចិត្តបាន។ ប្រជាពលរដ្ឋត្រូវមានច្រកប្តឹងដែលមិនធ្វើឱ្យពួកគេខ្លាចរងការសងសឹក។ បណ្តឹងត្រូវ​តែត្រូវបានពិនិត្យយ៉ាងរហ័ស ត្រឹមត្រូវ និងមានតម្លាភាព។ ប្រសិនបើបណ្តឹងត្រូវបានបញ្ជូន​ត្រឡប់ទៅអ្នក​ដែលប្រជាពលរដ្ឋប្តឹង ឬត្រូវបានបិទស្ងាត់ក្នុងស្ថាប័ន នោះប្រជាពលរដ្ឋនឹងបាត់បង់ជំនឿ​លើយន្តការ​ទាំងមូល។ ការការពារអ្នកប្តឹង ការការពារសាក្សី និងការការពារជនរងគ្រោះ គឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់​ក្នុងការ​ព្យាបាលជំងឺធ្វើលើស។

ស្ថាប័នអធិការកិច្ចឬសវនកម្មជាតិ អង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ ស្ថាប័នអនុវត្តវិន័យរដ្ឋបាល និងតុលាការ ត្រូវមានតួនាទីច្បាស់លាស់ក្នុងការស៊ើបអង្កេត និងផ្តន្ទាទោសករណីធ្វើលើស។ ករណីដែលមានលក្ខណៈ​ព្រហ្មទណ្ឌ ត្រូវអនុវត្តច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ។ ករណីដែលជាកំហុសវិន័យរដ្ឋបាល ត្រូវដាក់វិន័យរដ្ឋបាល។ សំណងរដ្ឋប្បវេណីក៏ត្រូវតែសងដល់ជនរងគ្រោះដោយយុត្តិធម៌។ ករណីដែលមានបណ្តាញបែងចែកផល​ប្រយោជន៍ ត្រូវស្រាវជ្រាវឱ្យដល់ឫសគល់អ្នកនៅពីក្រោយ។ មិនគួរឱ្យមានករណីដែលអ្នកធ្វើខុស​ត្រូវបាន​គ្រាន់តែផ្លាស់ពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយ ហើយបន្តមានឱកាសធ្វើខុសនៅកន្លែងថ្មីទៀតឡើយ។

ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ សង្គមស៊ីវិល បញ្ញវន្ត និងប្រជាពលរដ្ឋ ក៏មានតួនាទីសំខាន់ណាស់ដែរ ក្នុងការតាមដាន និង​ជំរុញគណនេយ្យភាពសង្គម។ ប៉ុន្តែការតាមដានត្រូវធ្វើដោយមានភស្តុតាង មានសុចរិតភាព និងគោរព​ច្បាប់។ សង្គមមិនគួរលាបពណ៌ ឬកាត់ក្តីដោយអារម្មណ៍ទេ ប៉ុន្តែត្រូវជួយបង្ហាញការពិត និងជំរុញឱ្យស្ថាប័ន​មាន​សមត្ថកិច្ចធ្វើការតាមនីតិវិធីច្បាប់។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរ សង្គមក៏ត្រូវការពារមន្ត្រីល្អ មន្ត្រីសុចរិត និងមន្ត្រី​ដែលអនុវត្តច្បាប់ត្រឹមត្រូវផងដែរ ដើម្បីកុំឱ្យមន្ត្រីល្អបាក់ទឹកចិត្តដោយសារកំហុស​របស់មន្ត្រីខូចមួយចំនួន។

ចុងក្រោយ ការព្យាបាល «ជំងឺធ្វើលើស» ត្រូវចាប់ផ្តើមពីភាពស្មោះត្រង់ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់។ បើអ្នកធ្វើ​លើស​មិនត្រូវបានផ្តន្ទាទោស អ្នកដទៃនឹងរៀនធ្វើលើសដែរ។ បើអ្នកពាក់ព័ន្ធមិនត្រូវបានទទួលទោស បណ្តាញ​ធ្វើលើសនឹងបន្តរស់។ បើថ្នាក់ដឹកនាំម៉ឺងម៉ាត់ត្រឹមតែពាក្យសម្តី ប៉ុន្តែធូរខ្សុយក្នុងការអនុវត្ត ជំងឺនេះនឹងមិន​ត្រឹមតែមិនជាសះស្បើយទេ ប៉ុន្តែនឹងកាន់តែរីករាលដាលដូចជំងឺមហារីក។ ដូច្នេះ វេជ្ជបញ្ជាចម្បង​សម្រាប់ជំងឺធ្វើលើស គឺច្បាប់ត្រូវតែមានអំណាចលើអ្នកអនុវត្តច្បាប់ ហើយការទទួលខុសត្រូវត្រូវតែឈាន​ដល់អ្នកធ្វើ អ្នកបញ្ជា អ្នកការពារ និងអ្នកទទួលផលទាំងអស់។ នោះទើបជាការព្យាបាលពិតប្រាកដ មិនមែន​គ្រាន់​តែជាការលាបថ្នាំសើៗលើរបួសសង្គមដ៏ជ្រៅនោះឡើយ៕

ដោយបណ្ឌិត គិន ភា សមាជិកបម្រុងនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា