ព័ត៌មានជាតិ

តោះ! ស្វែងយល់ពីដំណើរការសាងសង់វត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាពីបុរាណដល់សម័យទំនើប

បានផុស

៩ ខែ មុន

នៅ

ថ្ងៃសៅរ៍ ១៨ តុលា ២០២៥

ដោយ

អារាមព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានកត់ត្រានិងរៀបរាប់យ៉ាងច្បាស់លាស់តាមរយៈបេសកកម្មទូតរបស់ចិន លោក ជីវ តាក្វាន់ ក្នុងអំឡុងពេលដែលលោកបានស្នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ១២៩៧។ នេះបើតាមសៀវភៅ «វត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជា» ដែលនិពន្ធដោយលោកស្រី ដានីញែល និងលោក ដូមីនិក ហ្គេរេត៍។

ក្នុងសៀវភៅវត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលនិពន្ធដោយលោកស្រី ដានីញែល និងលោក ដូមីនិក ហ្គេរេត៍ បានរំលេចពីទិដ្ឋភាពក្នុងការសាងសង់វត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលបង្កប់តម្លៃប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់ការសិក្សាស្វែងយល់។

សូមចុច Subscribe Channel Telegram កម្ពុជាថ្មី ដើម្បីទទួលបានព័ត៌មានថ្មីៗទាន់ចិត្ត

សៀវភៅស្តីពីវត្តអារាមនៅប្រទេសកម្ពុជាដែលស្រាវជ្រាវនិពន្ធលោកស្រី ដានីញែល និងលោក ដូមីនិក ហ្គេរេត៍បានលើកឡើងពីទិដ្ឋភាពនៃការសាងសង់វត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាតាមក្បួនបុរាណ។

វត្តរបស់ខ្មែរបុរាណត្រូវបានសាងសង់នៅលើអ័ក្សនៃទិសខាងលិចនិងខាងកើត អាចមានករណីលើកលែងដែរតែកម្រណាស់។ កាលដើមឡើយគេសង់វត្តនៅទីកន្លែងដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅតែមិននៅឆ្ងាយពីភូមិពេកទេ ហើយសព្វថ្ងៃអាចមានលំនៅឋានប្រជាពលរដ្ឋហ៊ុមព័ទ្ធជុំវិញ។ ជាទូទៅវត្តមានរាងជាចតុរ័ង្ស មានទំហំជាមធ្យម និងមានក្លោងទ្វារច្រកចូលនៅតាមជ្រុងទាំង ៤ កម្រមានច្រកចូលតែ ២ ណាស់។

នៅពេលដែលវត្តស្ថិតនៅឆ្ងាយដាច់ស្រយាលខ្លាំងនៅតាមជនបទ ក្លោងទ្វារនីមួយៗនៅឆ្ងាយដាច់ពីគ្នារាប់គីឡូម៉ែត្រ គឺអាចស្ថិតនៅជាប់ផ្លូវជាតិឬផ្លូវលំ ដើម្បីប្រាប់ឈ្មោះនិងជាច្រកចូលទៅកាន់វត្ត។

នៅក្នុងបរិវេណវត្តមានអគារសក្ការ:ធំៗពីរ គេហៅថាវិហារឬព្រះវិហារ ដែលមានរាងជាចតុរ័ង្ស សង់នៅលើអ័ក្សខាងលិច និងខាងកើត ដែលមានរូបសំណាកព្រះពុទ្ធធំជាងគេបែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត។

សាលាឆាន់ គឺជាអគារដ៏ធំមួយទៀតសម្រាប់ព្រះសង្ឃទទួលចង្ហាន់ និងសម្រាប់ការជួបជុំពុទ្ធបរិស័ទនៅពេលមានពិធីបុណ្យសាសនាផ្សេងៗ។ កន្លែងស្នាក់នៅហៅថា កុដិ ជាសំណង់បន្ថែមនៅក្នុងវត្ត តែគេមិនដែលសង់កុដិនៅភាគខាងកើតនៃវិហារដែលជាទីសក្ការនោះទេ។

គ្មានអគារណាមួយ ត្រូវសង់ឱ្យបាំងព្រះនេត្ររបស់ព្រះពុទ្ធរូបនោះទេ។ ប៉ុន្តែមានដងទង់ធំៗពីរ ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតធំល្មម ហើយត្រូវបានសង់នៅទិសខាងកើត ដើម្បីបង្ហាញឱ្យឃើញវត្តពីចម្ងាយ។ (ហោត្រ័យ) នៅក្នុងវត្តនីមួយៗ ទៅតាមទំហំនិងធនធានរបស់ខ្លួន។ អាចមានសំណង់អគារផ្សេងទៀត ដូចជាសាលសិក្សា សាលាបាលី និងបណ្ណាល័យព្រះសង្ឃ បច្ឆាសម្រាប់បូជាសព ឬមេរុមានរោងសម្រាប់ដាក់ទូកងទុកសម្រាប់ប្រើអំឡុងពិធីបុណ្យអុំទូក និងមានអាសនៈសម្រាប់ម្ចាស់ទឹក ម្ចាស់ដី មានរាងជាអឌ្ឍគោល ឬរាងការ៉េ ចេតិយមានរាងដូចកណ្តឹង។

នៅក្នុងទីធ្លាវត្ត មានតុបតែងដោយរូបចម្លាក់នានាធ្វើពីបេតុង ហើយមានលាបពណ៍ភ្លឺស្រស់តំណាងទេវតាជាទីសក្ការៈ ឬតួអង្គនៅក្នុងរឿងនិទានជាតក ឬសត្វផ្សេងៗទៀត។ សាលារៀនក្នុងភូមិ ក៏ត្រូវបានកសាងឡើងនៅខាងក្នុងបរិវេណវត្តដែរនៅមុនឆ្នាំ១៩៧៥ តែឥឡូវនេះគេច្រើនសង់សាលាដាច់ចេញពីវត្ត។

ការដាក់ឈ្មោះវត្ត

ជាប្រពៃណី វត្តអារាមត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមភូមិដែលវត្តនោះស្ថិតនៅ។ ជួនកាលឈ្មោះត្រូវបានជំនួសដោយពាក្យមួយផ្សេងទៀតយកពីធម្មជាតិដូចជា៖ សុរិយា ព្រៃ ភូមិ ភ្នំ អង្គ ថ្ម ខ្សាច់ ចម្ការ កោះ ជ្រោយ ទន្លេ ខ្ពប ពាម ព្រែក បឹង ត្រពាំង អន្លង់ អណ្ដូង ពោធិ៍ ឬពោធិ៍ព្រឹក្ស អំពិល ឫស្សី ដួង ស្លា ស្វាយ ក្រូច ដំរី រមាស ក្រពើ ដែលឈ្មោះទាំងនេះអាចត្រូវបានគេបន្ថែមពាក្យឱ្យខុសពីវត្ដមួយទៀតដែលមានឈ្មោះខាងដើមដូចគ្នា ដោយបើគុណនាម៖ តា ឬចាស់ ធំ ឬមហា តូច សុរភី ស ខ្មៅ ឯក រលើង ព្រះ ថ្មី ជ្រៅ។ ទិស៖ ខាងជើង ខាងកើត ខាងត្បូង ខាងលិច ឬទីតាំងភូមិសាស្ត្រ៖ កណ្ដាល ក្បាល ជើង ក្នុង ក្រៅ គឺជាវិធីបន្ថែមចំពោះវត្តដែលឈ្មោះខាងដើមដូចគ្នា។

វត្តអាចមានឈ្មោះមួយទៀតជាភាសាបាលីមានអត្ថន័យក្នុងពុទ្ធសាសនា៖ មង្គលសិរី មេត្រី ឬសាមគ្គី មូលី សិម្ពលី ឬរង្សី (ពន្លឺ) ឧត្តម (ស្អាតអស្ចារ្យ)។

ភាពសម្បូរបែបនៅក្នុងការដាក់ឈ្មោះនេះនៅតែមានជាន់គ្នាដែរ ដែលពេលខ្លះគេត្រូវប្រើទីតាំងភូមិសាស្ត្របន្ថែម ដើម្បីបញ្ជាក់វត្តណាមួយឱ្យកាន់តែច្បាស់ ដោយត្រូវបន្ថែមឈ្មោះស្រុក និងឃុំ របស់វត្តនោះ។

និកាយ ចៅអធិការ អាចារ្យ

ពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជាមាន ២ និកាយ គឺមហានិកាយ និងធម្មយុត្តិកនិកាយ។ និកាយចំណាស់ជាងគេគឺ មហានិកាយ ដែលមានវត្តជាង ៩៥%។ និកាយនីមួយៗ ត្រូវបានដឹកនាំដោយថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់នៃគណៈសង្ឃនៅរាជធានីភ្នំពេញ ហៅថា សម្តេចសង្ឃ៖ វត្តឧណ្ណាលោមសម្រាប់មហានិកាយ និងវត្តបទុមវតីរាជវរារាមសម្រាប់ធម្មយុត្តិកនិកាយ។

ព្រះសង្ឃនៅក្នុងវត្តអារាមនីមួយៗ ត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចៅអធិការ ដែលត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយគណៈកម្មាធិការវត្ត ដែលតំណាងឱ្យពុទ្ធបរិស័ទចំណុះជើងវត្ត។ ចៅអធិការអាចចូលរួមគ្រប់គ្រងចាត់ចែងការងារផ្សេងៗ ក្នុងវិស័យសាសនានៅក្នុងវត្ត ជាពិសេសចំពោះបញ្ហាវិន័យរបស់ព្រះសង្ឃ និងសាមណេរ។

ការទទួលខុសត្រូវរដ្ឋបាលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យទៅគណៈកម្មាធិការដឹកនាំដោយអាចារ្យមួយរូបឬច្រើនរូប ដែលមានតួនាទី សំខាន់ក្នុងការរៀបចំពិធីបុណ្យផ្សេងៗ។

តួនាទីរបស់វត្តក្នុងសង្គម

វត្តអារាម មានតួនាទីសំខាន់ខ្លាំងណាស់ ក្នុងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រៀបដូចជាផ្ទះរួមមួយ។ ប្រជាពលរដ្ឋជួបជុំ ប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅទីនោះមិនត្រឹមតែសម្រាប់បុណ្យសាសនា ឬពិធីបុណ្យសពទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់ពិធីបុណ្យជាលក្ខណៈគ្រួសារគ្រប់ប្រភេទ។

វត្តអារាម បានប្រមូលអំណោយរបស់ពុទ្ធបរិស័ទសម្រាប់ការងារសប្បុរសធម៏។ ទទួលអ្នកមានវិបត្តិផ្លូវចិត្ត ឬអ្នកពិការរាងកាយ។ ជាកន្លែងសម្រាប់អ្នកដំណើរដែលឆ្លងកាត់អាចឈប់សម្រាក ហើយក៏ផ្ដល់ជម្រកដល់អ្នកកាន់សីល ដែលបានសម្រេចចិត្តលះបង់អ្វីៗទាំងអស់ឬមួយផ្នែកនៃជីវិត ដើម្បីចូលទៅបម្រើព្រះសង្ឃ និងសាសនា ដូចជាស្ត្រីចាស់ៗ និងស្ត្រីមេម៉ាយ ដែលទៅរស់នៅទីនោះជាអចិន្ត្រៃយ៍។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥ មក សាលារៀនមិនមែនជាផ្នែកនៃវត្តអារាមទៀតទេ នៅពេលដែលការបញ្ជូនក្មេងឱ្យទៅរៀននៅសាលា ត្រូវបានកំណត់ថាជាកាតព្វកិច្ចដោយព្រះរាជក្រឹត្យឆ្នាំ១៩១១។

តួនាទីរបស់វត្តអារាមខុសគ្នាពីព្រះវិហារក្នុងគ្រិស្តសាសនា ដែលកសាងអគារឡើងនៅកណ្តាលភូមិសម្រាប់តែពិធីបុណ្យជាក់លាក់ណាមួយតែប៉ុណ្ណោះ។

ការសាងសង់វិហារថ្មីជាការធ្វើបុណ្យ

ការកសាងវត្តអារាម និងការសាងសង់អគារផ្សេងៗជាប្រចាំជាបែបពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃកំណើនប្រជាជន ហើយការផ្តល់ថវិកាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការធ្វើបុណ្យ ជាពិសេសការកសាងអគារថ្មីណាមួយ។

ចាប់តាំងពីប្រទេសកម្ពុជាបានក្លាយជាប្រទេសមួយដែលកំពុងអភិវឌ្ឍពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ មក តម្រូវការសាងសង់វត្តអារាមបានកើនឡើងជាប្រចាំ ហើយបានបន្តរហូតដល់ដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ បន្ទាប់មកតម្រូវការនេះបានចាប់ផ្ដើមកើនឡើងវិញនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ដោយសារហេតុផលដ៏សំខាន់បំផុតពីការខ្វះទីកន្លែងសម្រាប់ជាទីសក្ការបូជានៅក្នុងតំបន់ប្រជុំជន ដែលប្រជាពលរដ្ឋមានការកើនឡើង។

មានកត្តាផ្សេងទៀតដែលនាំឱ្យមានការបង្កើតឬការកសាងឡើងវិញ ឧទាហរណ៍ការដួលរលំទីសក្ការបូជាដែលសាងសង់ជាប់នឹងច្រាំងទន្លេ។

ជំនឿដែលបានរីកសាយភាយយ៉ាងទូលំទូលាយក៏បានបញ្ជាក់ថា ការកសាងវិហារថ្មីៗ បានបុណ្យកុសលច្រើនជាងការផ្តល់ថវិកាជួសជុលវិហារចាស់ៗ។ ដែលជាហេតុនាំឱ្យខ្វះការថែទាំដល់រចនាសម្ព័ន្ធរបស់វិហារ និងធ្វើឱ្យមានការបំផ្លាញកម្ទេចចោលវិហារចាស់ៗជាប្រចាំ។

តាមប្រពៃណីនៅសម័យដែលវិហារសង់ពីឈើ គេច្រើនដាំដើមគគីរនៅជុំវិញវិហារដែលទើបនឹងសាងសង់ថ្មី ព្រោះគេយកដើមវាធ្វើសសរ តែត្រូវរង់ចាំប្រហែល ៧០ ឆ្នាំ ទើបអាចយកដើមគគីរនោះ មកសង់វិហារថ្មីបាន។ ទំនៀមទម្លាប់ការសាងសង់វិហារឡើងវិញជាប្រព័ន្ធនេះ អាចប្រាប់យើងពីមូលហេតុដែលមានវិហារបុរាណនៅសេសសល់មានចំនួនតិចតួចនៅកម្ពុជាសព្វថ្ងៃនេះ។

វាជារឿងមួយចម្លែកដែរ ដែលនៅពេលប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្នុងភាពច្របូកច្របល់នាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ វិហារបុរាណមួយចំនួនត្រូវបានវាយកម្ទេចចោល ដែលមានចំនួនប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដូចកាលនៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ ១៩៦០ គឺនៅក្នុងអំឡុងពេលដែលមានការពង្រីកសេដ្ឋកិច្ចរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ប៉ុន្តែ ទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីក៏បានអភិរក្សវិហារខ្លះៗដែរ។ ការវាយកម្ទេចវិហារចាស់ចោលដើម្បីសាងសង់វិហារថ្មី អាចធ្វើទៅបានតែក្នុងករណីដែលវិហារថ្មីត្រូវសាងសង់នៅលើទីតាំងរបស់វិហារចាស់ បើពុំនោះទេគេត្រូវតែថែរក្សាវិហារចាស់ឱ្យនៅដដែលដោយមិនចាំបាច់ថែទាំជួសជុលទេ។ វិហារបុរាណចំនួន ១៣ អាចស្ថិតនៅបានរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃនេះ ក៏ដោយសារក្បួនច្បាប់ដែលមានចែងនៅក្នុងសៀវភៅនេះដែរ។

នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា វិហារណាដែលមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ គឺជាវិហារបុរាណ គឺបណ្តាវិហារទាំងឡាយណាដែលត្រូវបានសាងសង់មុនទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០។ ដូចនេះហើយក្បាច់រចនាផ្ទាំងគំនូរលើជញ្ជាំង ជាមរតកដែលស័ក្តិសមនឹងទទួលស្គាល់ព្រមទាំងថែរក្សាឱ្យបានល្អ៕